احمد شه وری.
دیوان خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی.
مقابله شده با نسخ معتبر خطی و چاپی.
شابک: 978- 600- 04- 0422- 2
جُنگ ادبی 37
می دمد صبح و کله بست سحاب[1]
الصبوح الصــبوح یا اصحاب[2]
می چــــکد ژالـــه بـــر رخ لاله
مــــدام المـــدام یا احبـــــاب
مـی وزد از چــــمن نسیم بهشت
هان[3] بنوشــید دمبدم[4] می ناب
تخت سرمد ز دست گل به چمن
راح چــون لعل آتشین دریاب[5]
در میـــخانه بســــته انــد اگــــر[6]
افتَتَــــح[7] یا مُفـــتِح الابــــواب
این [8]چنین موسمی عجب باشــد
که ببندند[9] میـــــــــکده بشتاب
بر[10] رخ ســـــــــاقی پری پیکر[11]
همــــــــچو حـــافظ بنوش باده ناب[12]
پانویس:
[1]- ب: گل بشست سحاب؛ خ: بست سحاب؛ خم: گل ببست نقاب؛ قب: بسته سحاب.
[2]- حافظ در اوّلین فصل بهاری که شاه شجاع به اقتضای سیاست عوام فریبانه، همانند پدرش در میخانه ها را بسته است این غزل را سروده است.
[3]- ص: بس؛ قا: خوش؛ متن موافق قب است.
[4]- س: دایماً.
[5]- ی این بیت را نیاورده است.
[6]- س: دگر.
[7]- ی: افتح.
[8]- س: در.
[9]- س: ببستند.
[10]- ی: با
[11]- ی: پیکری؛ متن موافق قب است.
[12]- برخی دیوانها بیت زیر را هم در این غزل آورده اند:
لب و دندانت را حقوق نمک/هست برجان و سینه های کباب
توضیح درباره رمزهای بکار رفته در حواشی دیوان تصحیحی احمد شه وری
دیوان شعرهای خواجه محمّد شمس الدین حافظ شیرازی نظیر دیگر دیوان های شعر شاعران ما دارای نسخه های مختلف از نظر تعداد شعر درج شده در آنها و نیز بیتهای نظیر با واژه های متفاوت و همردیف است. علت این موضوع را می توان چنین توضیح داد:
نخست آنکه دیوانها توسط افراد مختلف و در زمانهای متفاوت و با منظورهای گوناگون تهیه شده اند. برخی نسخه ها توسط کاتبان خوش خط و یا تنها باسواد برای کسانی کتابت شده اند که در جامعه از تمکن مالی برخوردار بوده امّا یا سواد نوشتن نداشتند و یا وقت لازم را برای نوشتن که در هر دو صورت به کاتبی مراجعه و سفارش تهیه نسخه ای از کتاب مورد نظر خود را، و در این مورد دیوان حافظ را، می داده اند. در صورتی که سفارش دهنده با سواد می بوده امکان تهیه نسخه ای شبیه به نسخه اصلی بیشتر بوده، اما زمانی که متقاضی فاقد سواد بوده و یا کاتب نسخه ای را برای دل خویش کتابت می کرده راه یافتن سلیقه کاتب به کتاب نوشته شده بیشتر بوده و تفاوت با نسخه مورد استفاده که در اینجا در حکم نسخه اصلی است بمراتب بیشتر می شده است.
در کل یک روند کلی در مورد تقریباً تمام کتابهای شعر شاعران ما دیده می شود و آن این است که با گذشت ایام بتدریج بر تعداد بیتهای شعر منتسب با شاعر فزونی می یافته است که البته این مقوله در مورد حافظ کمتر مورد داشته و می توان گفت که دیوانهای شعرهای این شاعر با توجه به جمع آوری دیوان شعر شاعر تقریباً بلافاصله پس از رحلت شاعر کم و بیش شعرهای اصیل او را با درصد پایینی از اختلاف- در مقایسه با انحراف معیار دیوانهای نگاشته شده در اصطلاح آمار شناسان- دربر داشته اند. هر چند در این مورد هم در برخی موارد معدودی اختلاف فاحش است. برای مثال ما به دیوان هایی بر می خوریم که کمتر از 400 غزل در آنها بنام غزل سروده شده به نام حافظ آمده است و داریم دیوان هایی هم که تعداد غزلهای درج شده در آنها از 800 غزل متجاوز است. نسخه خطی ایاصوفیه، ترکیه، که تاریخ کتابت آن 813 ق است 455 غزل دارد. این نسخه از جمله نسخه های مرجع دکتر پرویز ناتل خانلری بوده است، حال آنکه نسخه ای که تاریخ کتابت آن در حول و حوش سال 820 ق بوده است و در کتابخانه مجلس شورای ملّی بوده است 356 غزل دارد[1] و نسخه خطی دیگری که تاریخ کتابت آن سال 821 ق است 589 غزل دارد. و نسخه خطی موجود در موزه توپکاپی در استانبول، ترکیه، که در سال 822 کتابت شده است، 442 غزل دارد. مرحوم مجید یکتایی که از جمله پیش کسوتان در بررسی اصالت و تحلیل غزلهای حافظ بوده اند، نسخه ای خطی داشته اند که 386 غزل داشته است[2]. از بررسی تعداد بیتهای شعرهای آمده در یک دیوان نیز به نتیجه همانندی می رسیم. نسخه شماره 2411 مجلس شورای ملی که زمان کتابت آن در سده دوازدهم هجری واقع بوده است 4700 بیت دارد و نسخه شماره 2414 مجلس شورای ملّی که سال کتابت آن قدری پس از آن و در 1204 ق بوده است 6250 بیت دارد. موارد اختلاف در مورد تعداد غزل ها وبیت های غزلها در نسخه های چاپی بیشتر نمود دارد، در برخی از این نسخه تا 800 غزل هم بنام غزلهای حافظ آمده است.
بدین ترتیب در یکصد سال گذشته، یکی از موضوع های بررسی و تحلیل در مورد حافظ، بررسی و استخراج شعرهای اصیل او بوده است. زیرا در مورد حافظ نیز بسیاری از کاتبان یا تعدادی از غزل های او را که به جهاتی نمی پسندیده اند در دیوان های خود نیاورده اند و یا آنکه برای آنکه براهمیت شاعر بیافزایند بحساب خودشان شعرهای دیگران را به شعر های حافظ، که البته بهتر است بگوییم غزلهای حافظ زیرا از دیرباز آنچه از حافظ بیشتر مورد اقبال عامه مردم بوده است غزلهای او بوده است، اضافه کرده اند.
بیشتر این مُبرسها نسخه خطی مورد استفاده سید عبدالرحیم خلخالی را که تاریخ کتابت آن 827 ق بوده است و متعلق به خود او بوده و وی آن را در سال 1306 با مقدمه و حواشی و اضافاتی به چاپ رسانده است، برای بررسی های خود مبدا و الگو قرار داده اند ضمن اینکه خود براین قول بوده اند که تنها قدمت نسخه نمی تواند ملاک قضاوت باشد، هر چند که بدون تردید از معیارهای اصلی است. البته ما امروز می دانیم که نسخه های قدیمتری از آن نسخه نیز وجود دارند مانند نسخه ای که تاریخ کتابت آن سال 792 ق، یعنی همان سال رحلت خواجه است، و از آن در فهرست مخطوطات در موزه سالار جنگ و کتب خانه (ج 4: 208-223) یاد شده است[3].
از جمله کسانی که نسخه خلخالی را مرجع بررسی های خود قرار داده اند مرحوم عبدالوهاب محمّد قزوینی و مرحوم دکتر قاسم غنی بوده اند که متفقاً با بررسی چند نسخه دیگر از دیوان حافظ، در سال 1320 نسخه منقحی از دیوان حافظ را با خط مرحوم حسن زرین خط انتشار دادند.
آنچه پیش روی دارید در واقع براساس آنچه مرحوم مجید یکتایی در دیوان حافظ خویش باتوجه به نسخی از حافظ، اعم از خطی و چاپی، در اختیار ایشان بوده آورده، و نیز دیوانهای دیگری که پس از آن تا سال 1370، زمان تحقیق مستقل این قلم در مورد حافظ، به چاپ رسیده بود، تنظیم شده است. از آنجا که این کتاب در خارج از ایران هم چاپ و منتشر می شود و در خارج به نسخه های قدیمی تر از دیوان حافظ دسترسی وجود ندارد، اینجانب امید آن دارم که این خدمت مورد قبول دوستداران حافظ در غربت واقع شود. ضمن اینکه در همین جا از تمام عزیزان می خواهم چنانچه نظر اصلاحی در مورد این کتاب دارند به اینجانب گوشزد نمایند تا در چاپهای آتی مورد توجه قرار گیرد.
قبل از آغاز به مطالعه کتاب، نظر خوانندگان محترم کتاب را به نشانهای قرار دادی در کتاب جلب می نمایم:
1- ب: از جمله نسخه های خطی متعلق به مرحوم مجید یکتایی است که کتابت آن در سال 1240 ق پایان گرقته است. بخط شکسته نگاشته شده و در قطع 14 در 22 سانتی متر آماده شده است.
2- پ: نسخه چاپی حافظ مرحوم حسین پژمان بختیاری، شاعر و پژوهشگر معاصر است. مرحوم حسین پژمان بختیاری از جمله پیش کسوتان تحقیق انتقادی در باره اشعار حافظ به شمار می روند و دیوان ایشان نخستین نسخه انتقادی از دیوان حافظ بوده که در ایران به چاپ سپرده شد. آن مرحوم در این کتاب 807 غزل اعم از غزلهای اصیل و غزلهای منسوب به حافظ و الحاقی را مورد بررسی قرار داده بود. این کتاب در سال 1318 توسط شرکت تضامنی علمی چاپ شده بوده است.
3- حک: نسخه چاپ سنگی بمبئی که بخط نستعلیق نگاشته شده و توسط حکیم، پسر وصال، در سال 1267 ق در آن شهرچاپ شده است.
4-خ : نسخه خلخالی، که شرح آن رفت.
5- خم: نسخه متعلق به خان ملک ساسانی که مورد استفاده مرحوم خلخالی و مرحوم یکتایی بوده است. تاریخ کتابت آن 984 ق است و کاتب آن احمد بن محمود کرمانی بوده است. کتاب در قطع 15 در 5/23 سانتی متر است و بخط نستعلیق نگاشته شده است.
6- ص: نسخه خطی متعلق به مرحوم خان ملک ساسانی است که به خط نستعلیق ِ بعد از میرعماد، واحتمالاً در زمان صفویه، نگاشته شده و در قطع 5/7 در 5/12 سانتی متر تهیه شده است.
7- قا : نسخه خطی متعلق به کتابخانه مرحوم تقوی است که توسط کوهی کرمانی بخط نستعلیق نگاشته و چاپ شده است. حسب آنچه در متن این کتاب آمده است غزلهای آورده شده در این کتاب توسط قاآنی و یغمایی، دو شاعر معروف عهد قاجاریه، انتخاب شده بوده است.
8- قب: نسخه قد یا قدسی است که با تغییراتی در سال 1322 در بمبئی چاپ شده است. بعد ها همین نسخه در تهران بدفعات تجدید چاپ شده که یک مورد آن کلیات حافظ چاپ شده توسط محمّد حسن علمی در سال 1332 بوده است.
9- قد: نسخه چاپی همان نسخه «قا» است، باضافه 25 غزل و قصیده و یک مقدمه علاوه بر مقدمه محمّد گلندام، که توسط کاتب این نسخه، محمّد الحسینی شیرازی متخلص به قدسی، به آن افزوده است، بدون آنکه تغییری در متن و اشعار نسخه قا داده باشد. از همین روی تنها در جایی که در متن قد نکته ای بوده است که در «قا» نبوده به آن اشاره شده است و در سایر موارد که هر دو در نکته ای اتفاق داشته اند تنها به نسخه «قا» اشاره شده و از ذکر «قد» خود داری شده است.
10- گ: نسخه متعلق به مرحوم صادق گوهرین است که تاریخ کتابت آن 862 ق است و مورد استفاده مرحوم مجید یکتایی بوده است.
11- ی: حافظ چاپ مرحوم مجید یکتایی.
12- س : سایر نسخه ها (عمدتاً چاپ شده بین سالهای 1360 و 1370 که نام آنها در منابع و مآخذ کتاب آمده است).
13- اقتدار: ملاحظات حافظ شناس معاصر زنده یاد مهندس اقتدار هروآبادی، دبیر ادبیات و ریاضیات و فیزیک دبیرستان های هدف و البرز و رییس وقت هیئت امنای دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین توسی. زنده یاد مهندس اقتدار هرو آبادی که بیش از 90 سال عمر با عزت داشتند به یمن همه چیزهای خوبی که از آن ها برخوردار بودند ازجمله صداقت در دوستی، از حافظه ای در حد عالی برخوردار بودند و قسمت اعظم دیوان حافظ را از حفظ داشتند.
[1]– رادفر، ص 232.
[2]– یکتایی، ص 94.
[3]– رادفر، ص 231.
ADABSARA 