It’s about time Americans got as comfortable with that ‘Fascism word’ as they are with the other one. A two-tiered system of US fascism is emerging: ‘fascism-lite’ for most people, and full-blown repression for stigmatized ‘Others’ – Black, Indigenous, people of color, the undocumented, and those protesting the government and police. Americans must call fascism by its name even if it’s not hitting all of us – yet.
Just because Trump caught COVID-19 and Biden is favored to win the upcoming US Presidential Election doesn’t mean we have a reprieve from democratic backsliding. ‘Fascist’ is the descriptor of an increasingly consolidated corporate-oligarchic, racist, anti-democratic regime and of a violent movement that will endure no matter who triumphs on November 3rd.
Consider the new ‘normal.’ Despite a flurry of outrage in 2019 the US government is still separating migrant children from their parents and imprisoning them in squalid concentration camps. In Portland, Oregon, in July, federal agents without badges or insignias forced protestors into unmarked cars and whisked them away. Right-wing vigilantes have repeatedly assaulted and killed peaceful protestors. Dozens of attacks involving vehicles plowing into demonstrations have taken place, including as recently as September 23. Trump’s incitement is getting shrill.
Remember: Mussolini and Hitler seized power when fascists and anti-fascists were battling in the streets. Trump and his surrogates are enamored of Nazi-style claims about racial hierarchies. Jews “are only in it for themselves.” Black heads-of-state run “shithole countries.” Endorsing ‘the racehorse theory,’ Trump told White Minnesotans ‘You have good genes.’ Eric Trump, echoing Aldous Huxley’s Brave New World, told a Pennsylvania rally that protestors are ‘beta people’ and exhorted the crowd to ‘tear them to pieces.’ Nazis pioneered the ‘Big Lie’ technique that Trump has taken to new heights. The President’s lies try to paper over an extraordinary record of self-dealing pro-big-business and anti-labor measures. They extend to efforts to delegitimize mail-in balloting, purge voter rolls, intimidate voters, and suppress registration. The lies justify calling into question – for the first time in history – democratic continuity. To this end, the GOP has bent erstwhile neutral institutions from the Postal Service to the Federal Drug Administration and the Centers for Disease Control and Prevention to partisan ends. Even if Amy Coney Barrett doesn’t join the Supreme Court – and she probably will, though against the majority of Americans’ wishes – we could see the end of the Voting Rights Act, women’s right to choose, and government protections for the environment. Fox, the most-watched cable channel, celebrates right-wing vigilantism and Kyle Rittenhouse, the accused killer of two Black Lives Matter demonstrators. No matter who wins the election, the future is perilous.
It is no longer a stretch to think that Trump might fabricate a Reichstag-style ’emergency’ to seize absolute power. Soviet émigré journalist Masha Gessen reminds us that even under regimes based on lies rule number one for surviving authoritarianism is to ‘believe the autocrat’ when he announces malevolent intentions. Trump comments frequently that he can’t guarantee a peaceful transition.
The main difference between fascist rulers and authoritarian populists is that the latter claim legitimacy based on elections, however corrupted these may be. Trump instead increasingly treats likely electoral outcomes as inconvenient obstacles to staying in power. Historical analogies are imperfect, but we fail to learn from history at our peril.
Words matter:
Words allow us to make sense of reality and not using certain words leads to unpleasant truths. Fascism is not just an epithet. US-style fascism is not German or Italian fascism. The feds or Trumpist vigilantes won’t come after me for writing this article. US-style fascism-lite leaves open some political space to placate, mystify, and entertain the media and intelligentsia. For those who rule, it doesn’t matter if the chattering classes’ blood boils and pundits go ‘tsk tsk’ in the press. The far-right gangs, their corporate backers, and their many authoritarian fellow travelers inhabit an alternative information universe. US fascism is ‘lite’ for people like me. But Americans are now grasping that African Americans who are systemically confined in heavily policed neighborhoods or who are in the ‘wrong’ place at the ‘wrong’ time have never gotten the ‘light’ treatment. They get full-blown fascism for jogging while Black or sleeping while Black. As the New York Times’s Charles Blow wrote about Breonna Taylor, she “was an innocent woman, sleeping in her own home, breaking no law. The state broke down her door and shot her dead.” Immigrant workers feel similarly vulnerable to workplace raids or when appearing in court or picking kids up from school. For the undocumented, US fascism isn’t so ‘lite’ either. Fascism-lite is one reason Americans have a hard time pronouncing this particular ‘F word.’ Another is that we’ve failed to teach younger generations about the barbarism of historical fascism. In the 1950s and ‘60s my father, who served in the Army during World War II, told me war stories at bedtime. The big death camps were well known then, although today two-third of young Americans are unaware that Nazis slaughtered six million Jews in the Holocaust. My father’s jobs in the Army were capturing post offices, splicing communications cables, and blowing up bridges. But he also told us that in addition to Auschwitz and the concentration camps, there were slave labor camps in many German towns he passed through, filled with emaciated survivors and dead bodies piled up like cordwood.
Later I learned that many veterans did not tell their families what they had witnessed. These members of the Greatest Generation didn’t want to revisit those horrors. Together with the Western allies and the USSR, they defeated Nazi Germany, along with Mussolini’s fascists, Japan’s imperialists, and all those lesser fascists like Hungary’s Arrow Cross. Some of their grandchildren became today’s Proud Boys, Patriot militias, and neo-Nazis, which surely has many World War II vets turning over in their graves. In the aftermath of World War II, almost all Americans were unequivocally anti-fascist. Now, for those in power, ‘anti-fascist’ has become a term of opprobrium. That might be because fascism applies to them too[1].[2].
رزم آرا قربانی مطامع امریکا برای دست اندازی به منابع نفت ایران
تاج الملوک زن رضا شاه و مادر محمد رضا: يکبار موقعی که « رزم آرا» برای اخلال در سلطنت محمد رضا [جلوگیری از خودکامگی محمد رضا پهلوی] نقشه چينی میکرد خوابهایی میديد به محمد رضا گفتم من میترسم يک رضا خان پيدا شود و همان کاری را که پدرت با احمد شاه کرد با تو بکند! يادم هست که محمد رضا خنديد و گفت: «نه رزم آرا رضا شاه است و نه من احمد شاه!»
حاجیعلی رزم آرا در روز یکشنبه 11 فروردین 1280 برابر دهم ذی حجه 1318در تهران متولد شد و بهمین سبب برابر سنت رایج در میان شیعیان، حاجی علی نام گرفت. او از نواده گان یکی از صاحب منصبان قدیمی قورخانه ناصرالدین شاه و فرزند سرهنگ “محمدخان رزمآرا” افسر سابق توپخانه و رییس مدرسه نظام تهران بود[2]. نوشته و گفته اند که پدرش در فن توپخانه اطلاعت عمیقی داشت.
رزمآرا تحصیلات ابتدایی خود را ابتدا در مکتب خانه های آن زمان و سپس در مدرسه فرانسوی آلیانس، اقدسیه و دارالفنون ادامه داد و به پایان رساند و سپس در سال 1297، زمانی که هفده سال داشت، وارد مدرسه نظام مشیرالدله شد. او پس از خاتمه تحصیل در مدرسه نظام به نیروی قزاق پیوست و در عملیات سرکوب نهضت جنگل با “رضاخان سردار سپه” آشنا شد. رضاخان به زیرکی و استعداد این افسر جوان پی برد و او را جزو نخستین افسران اعزامی به خارج، در سال 1302به فرانسه فرستاد و چون از لحاظ درجه بر سایرین ارشد بود، سرپرستی دانشجویان اعزامی به فرانسه را هم به او واگذارنمود.
رزمآرا تحصیلات خود را در دانشکده نظامی «سن سیر» فرانسه به پایان رساند و جدیّت وی در تحصیل مورد تقدیر فرماندهان فرانسوی قرار گرفت.
او پس از بازگشت به ایران، ضمن تصدی فرماندهی گردان، در سال1306 با ارتقاء درجه، به درجۀ سرگردی و به فرماندهی فوج مستقل کرمانشاه منصوب شد.
اقدامات او در این شغل آنچنان چشمگیر بود که در سال 1308 به درجه سرهنگ دومی رسید . سال بعد با اخذ درجۀ سرهنگی، فرمانده تیپ لرستان گردید و نسبت به سرکوب شورشیان منطقۀ مزبور که پیش از او افسرانی مانند امیر احمدی و خزاعی و شاه بختی توفیق نسبی یافته بودند، موفقیت کامل یافت.
رزم آرا در سال 1314 به تهران فرا خوانده شد و در دانشگاه جنگ که به تازگی تأسیس شده بود، تحت نظر یک ژنرال فرانسوی به تدریس پرداخت[3]. او در این دانشگاه تاکتیک و نقشه خوانی و جغرافیای نظامی تدریس میکرد.
درخشانترین کار رزمآرا در ارتش، تأسیس اداره جغرافیایی برای تهیه نقشههای دقیق از سراسر ایران در سال 1316 بود که به خاطر موفقیت در این کار به درجه سرتیپی رسید و در رأس این اداره قرار گرفت و به عضویت شورای عالی نظام برگزیده شد. در این زمان، با وجودی که از حمایت کامل سرلشکر ضرغامی ر ییس ستاد ارتش برخوردار بود، پس از احراز رتبۀ سرتیپی نتوانست سمت و شغل حساسی را در ارتش بدست آورد و علت اصلی آن وجود پروندهای در دادسرای ارتش بود که در آن وی متهم شده بود از اجرای دستور مرکز مبنی بر اعدام یکی از الوار، خودداری نموده است.
در روزهای بحرانی اوایل شهریور 1320 در تجاوز روس و انگلیس به کشور، رزمآرا از جمله افسرانی بود که معتقد بود، ارتش ایران توان مقابله در این میدان را ندارد و اظهار داشت صلاح در تَرک مخاصمه پیش از انهدام کل ارتش ایران است[4]. در این زمان شورای عالی جنگ طرحی را به تصویب رسانید که به موجب آن کلیه سربازان وظیفه مرخص شوند و ارتش سرباز پیمانی استخدام کند. رزم آرا از امضای این طرح خودداری و آن را به زیان مملکت تلقی کرد. این طرح مورد ایراد شدید رضا شاه واقع شد و کلیه امرایی که آن را امضاء کرده بودند، مورد بازخواست قرار گرفته، و چند تن آنها تحویل دادرسی ارتش شدند و به زندان افتادند. رزم آرا پس از این واقعه تا حدی مورد توجه قرار گرفت.
به دنبال استعفا و خروج رضا شاه از کشور و متلاشی شدن هیجده لشکر ارتش ایران که با خون دل مردم بی نوا تشکیل شده بودند، عده زیادی از افراد ارتش که از یاران و همگامان رضا شاه بودند، بازنشسته شدند و زمینۀ رشد افسران جوان و تحصیلکرده مهیا شد. رزم آرا به جای سرلشکر بوذرجمهری، فرماندۀ لشکر اول مرکز گردید و قریب یک سال در این سمت بود. بعد از آن به ریاست واحد جدیدی در ارتش با نام لشکر آمادگاه تعلیماتی ارتش منصوب شد.
رزم آرا در سال 1322 به ریاست ستاد ارتش برگزیده شد. در آن هنگام، اکثریت قریب به اتفاق امرای ارتش، ارشدتر از او بودند و تنها با حربۀ فروتنی توانست چند ماهی در آن سمت باقی بماند. در همان سال متفقین عدۀ زیادی از رجال و افسران ارتش را به جرم داشتن تمایلات فاشیستی رأساً بازداشت کردند. طریقه بازداشت بسیار خشن و بدون رعایت مقررات نظامی بود. رزم آرا بعد از ملاقات با وابستگان نظامی کشورهای متفق، ضمن انتقاد از رویه آنها از ریاست ستاد ارتش استعفا داد و بدین طریق بر طرفداران خود در ارتش افزود. پس از استعفا، فرماندۀ دانشکده افسری شد؛ علاوه بر آن مسئولیت دفتر نظامی شاه هم به او واگذار گردید.
در فروردین 1323 رزم آرا درجۀ سرلشکری را پس از پنج سال توقف در درجۀ سرتیپی دریافت کرد و مجدداً به ریاست ستاد ارتش منصوب گردید. این بار ریاست او نزدیک چهارده ماه طول کشید ولی به طور ناگهانی بازنشسته شد و سرلشکر ارفع[5]، که از سالها پیش رقیب او بود، جای او را گرفت.
تلاش قوام و امیر احمدی باعث شد رزم آرا در اردیبهشت 1325 از بازنشستگی خارج و با سمت ریاست بازرسی منطقه 2، به کردستان اعزام گردد. دو سه ماهی در آن مأموریت نیمه جنگی بود تا اینکه برای بار سوم به ریاست ستاد ارتش منصوب و مشغول کار شد. در این سال در اثر تدبیر قوام السلطنه، موضوع آذربایجان و جنوب و کردستان حل شد، این موفقیتها که، ارتش و رزم آرا هم نقشی در آن داشتند، موجب شد رزم آرا مورد توجه بیشتر مقامات قرار گیرد. شاه فرمانی به خط خود برای او صادر نمود و خدمات او را ستود.
رزم آرا در انتخابات دورۀ پانزدهم که توسط حزب دموکرات ایران انجام گرفت، نقش کلیدی داشت و فرماندهان لشکر و پادگانها که از یاران او بودند، دستورات او را، که معمولاً متضمن انجام خواستهای شاه بود، انجام می دادند.
در فروردین 1327 شاه برای جلب رضایت رزم آرا و دلگرم ساختنش، به او درجه سپهبدی داد. در آن تاریخ ارتش ایران سه سپهبد بیشتر نداشت و رزم آرا چهارمین نفری بود که به این مقام نائل آمد. از سال 1328 رزم آرا به صورت جدی در مقام احراز نخست وزیری برآمد.
تشکیل دولت سپهبد رزمآرا
در پنجم تیرماه 1329 رزم آرا به دربار احضار شد و فرمان نخست وزیری خود را دریافت کرد او یک رجل سیاسی نبود اما مدیری لایق و و با انرژی بود. زمامداری رزم آرا برای کسانی که در جریان سیاست بودند، تعجب برانگیز نبود. زیرکی و موقع شناسی او آن اندازه بود که همزمان با توافق و هماهنگی با سه سیاست انگلیس، آمریکا و شوروی هر یک از این دولتها، زمامداری او را به نفع خود میدیدند[6]. هر یک از دول برای خود دلایل موجهی در به قدرت رساندن رزمآرا داشتند؛ انگلیسیها “منصورالملک” را به دلیل اینکه لایحه نفت را معطل میکرد و حاضر به دفاع از آن نمیشد، مجبور به استعفا کردند، تا رزم آرا به نخست وزیری برسد زیرا امیدوار بودند، رزم آرا با زیرکی خاص خود لایحه نفت را به نفع آنها به سرانجام برساند. آمریکاییها نیز به یک نظامی موفق احتیاج داشتند تا بتواند امنیّت ایران را حفظ و به فساد کمتری آلوده باشد، امّا آنها که در آن زمان بشدت خواهان دست یافتن به نفت ایران بودند، تصور نمی کردند رزم آرا، در جریان نفت به خواستهای آنها توجه لازم را نخواهد کرد، بهمین سبب اگرچه امریکاییها از جمله توصیه کنندگان به شاه برای تعیین رزم آرا به عنوان نخست وزیر بودند ولی خیلی زود رویه خود را نسبت به وی عوض کردند و از عملی کردن وعده های خود به رزم آرا دال بر اعطای کمک به دولت او خود داری کردند. در واقع رزم آرا در رفتار با سه قدرت مطرح در سیاست روز ایران، انگلیس و امریکا و روسیه، جانب هیچیک را نگرفت.
عمر دولت او کوتاه بود ولی او تلاش کرد در همین مدت یک سیاست بی طرفی و متوازن را در قبال این سه کشور دنبال کند که این سیاست بویژه به مذاق امریکاییها که تلاش داشتند هرچه زودتر با خالی کردن زیرپای انگلیسیها به فعال مایشاء در سیاستهای ایران تبدیل شوند خوش نمی آمد. در نقطه مقابل رزم آرا، محمد رضا حداکثر استفاده و فرصت طلبی را از اشتیاق امریکا به درگیر شدن در سیاست های ایران را کرد که البته چوب آن را به سختی خورد زمانی که دریافت امریکاییها نام رمز حلزون به او داده اند و او را با این نام می خوانند. محمد رضا اگر از تداوم حمایت امریکا از رزم آرا مطمئن بود محال بود نقشه قتل او را بریزد. آنچه او را در این کار کستاخ کرد بریدن امریکا از رزم آرا بود.
علت دیگر مصمم بودن محمد رضا در کشتن رزم آرا این بود که رزم آرا شخصیّتی خود ساخته و قوی بود و شاه هم هیچ نخست وزیر قوی و سیاستمدار با حسن نیّت و کاردانی را، عمدتاً بخاطر ضعف ذاتی و جبلی خودش بر نمیتابید و در این مورد خاص حتی رزم آرا را تهدیدی جدی برای تاج و تخت خود میدانست[7].
رزم آرا و لایحۀ الحاقی/گس- گلشائیان
رزم آرا پیش از گرفتن فرمان نخست وزیری سعی کرد به هر صورتی که ممکن باشد با “دکتر مصدق” از در آشتی برآید تا شاید بتواند همراهی او را در تصویب لایحه نفت به گونه ای که مصلحت روز اقتضا می کرد به دست آورد، غافل از آنکه مصدق در آن ایام به هیچ چیز جز قطع رابطه انحصاری انگلیس با مسئلۀ نفت ایران، بدون آنکه به آثار و عواقب آن فکر کند، نمی اندیشید. در این زمان مصدق بشدت خواستار باز کردن پای امریکاییها به سفرۀ نفت ایران بود. تحت این شرایط بود که او در 6 تیر 1329 کابینه خود را در میان اعتراض های گسترده نمایندگان تشکیل داد. بی تردید مهمترین مسئلۀ پیش روی رزمآرا لایحه الحاقی نفت و خنثی کردن تلاش برخی نمایندگان برای ملی کردن صنعت نفت بود که رزم آرا آن را در شرایط آن زمان مناسب نمی دانست.در روز پنجم تیر ماه 1329، شاه برخلاف سنت پارلمانی و کسب تمایل مجلس، فرمان نخست وزیری را به نام حاجیعلی رزمآرا، رییس ستاد ارتش صادر کرد. رزمآرا نیز فردای آن روز6 تیر 1329، دولت خود را معرفی کرد.
کمیسیون نفت، که در روز 30 خرداد 1329، تشکیل شده بود، در نخستین نشست از دولت منصور خواست تا پروندۀ نفت را در اختیار کمیسیون قرار دهد، اما این کار تا شروع نخست وزیری رزم آرا انجام نشده بو.د. لذا کمیسیون نامهای به نخستوزیر جدید نوشت و اخطار کرد که ظرف ده روز، پروندۀ نفت را همراه با اظهارنظر روشن دربارۀ لایحه الحاقی به کمیسیون بفرستد. در مهلت داده شده، دولت پروندۀ نفت را به کمیسیون فرستاد؛ اما دربارۀ لایحه الحاقی، اظهارنظر نکرد.
در این راستا، نمایندگان جبهۀ ملی، همراه با دو تن از اعضای کمیسیون، دولت را به دلیل دست به دست کردن در اجرای قانون 29 مهر ماه 1326، استیضاح کردند. در بند ه. این قانون آمده بود:
دولت مکلف است به خصوص راجع به نفت جنوب، به منظور استیفای حقوق ملی، مذاکرات و اقدامات لازمه را به عمل آورد و مجلس شورای ملی را از نتیجۀ آن مطلع سازد[8].
همزمان،محمد مصدق در یک مصاحبۀ مطبوعاتی گفت: جبهۀ ملی، قرارداد دارسی و قرارداد 1933 و همچنین، قرارداد الحاقی را به رسمیت نمیتواند بشناسد و این نوع اوراق بیارزش، نخواهند توانست، وسیلۀ غصب حقوق مردم باشد.[9]
استیضاح دولت، چهار روز به درازا کشید و سپهبد رزمآرا، ناگزیر شد که دفاع از لایحۀ قرارداد الحاقی را گردن بگیرد. بدین سان، مبارزۀ نفت، سختتر شد.
مصدق و نمایندگان به اصطلاح جبهۀ ملی در مجلس شورای ملی بر این باور بودند که بزرگترین زیان لایحۀ قرارداد الحاقی، قانونی کردن قرارداد 1933 است[10]. زیرا در ماده 10 قرارداد الحاقی آمده بود: با رعایت مقررات این قرارداد، قرارداد اصلی[ 1312/1933] در کمال قوت و اعتبار باقی خواهد ماند. در این میان، مطبوعات نیز، نقش بسیار بزرگی در تهییج افکار عمومی، بازی کردند.
رزم آرا و مسئلۀ ملی شدن صنعت نفت
در نشست بیست و دوم کمیسیون نفت، پاسخ مصدق به نامۀ غلامحسین فروهر وزیر دارایی که در آن از لایحۀ الحاقی دفاع کرده بود، خوانده شد. مصدق، با رد دیدگاههای وزیر دارایی، نظریۀ ملی کردن صنایع نفت در سرتاسر کشور را به میان کشید. در پایان نامه، پیشنهاد جبهۀ به اصطلاح ملی مطرح شده بود: به نام سعادت ملت ایران و به منظور کمک به تامین صلح جهانی امضاکنندگان زیـر، پیشنهاد مینماییم که صنعت نفت در مناطق کشور، بدون استثناء، ملی اعلام شود. یعنی، عملیات اکتشاف، استخراج و بهرهبرداری، در دست ملت ایران قرار گیرد. حائریزاده، اللهیار صالح، دکتر شایگان، مصدق، حسین مکی[11].
با این وجود کمیسیون نفت که تا به قتل رسیدن رزم آرا هرگز اصل ملی کردن صنایع نفت در سرتاسر کشور را نپذیرفت در یک جلسۀ خصوصی که در آن مصدق دموکرات !! بعنوان رئیس آن کمیسیون کذایی به اعضای کمیسیون اجازه رفتن به توالت را نداد، به اتفاق آرا قرارداد الحاقی را رد کرد:
کمیسیون نفت که طبق تصمیم سیام خرداد 1329 مجلس شورای ملی تشکیل شده است، پس از مذاکرات و مطالعات به این نتیجه رسید که قرارداد الحاقی ساعد- گس، کافی برای استیفای حقوق ایران نیست. لذا، مخالفت خود را با آن اظهار میدارد[12].
با انتشار خبر مخالفت کمیسیون نفت با قرارداد الحاقی، به تحریک مصدق و کاشانی و فدائیان اسلام که در این زمان دوستان غار همدیگر بودند خیزش عمومی اوج گرفت و متقابلاً دولت بر فشار و تندی خود بر مردم و مطبوعات اجیر، افزود.
روز نوزدهم آذرماه 1329، گزارش کمیسیون نفت از سوی حسین مکی (مخبر کمیسیون)، در صحن علنی مجلس شورای ملی، خوانده شد. در این گزارش، کمیسیون نفت، به اتفاق آرا، مخالفت خود را با لایحۀ قرارداد الحاقی اعلام داشته بود. البته در گزارش به پیشنهاد نمایندگان جبهۀ ملی و نه اعضای کمیسیون نفت دربارۀ ملی شدن صنایع نفت در سرتاسر کشور نیز اشاره شده بود.
مردم که در این زمینه ها همانند بزهای اخوشی که در سالهای 1356 و 1357 به خیابان ها ریختند و بعداً پشیمان شدند، ، با برپایی گردهمآییهای بزرگ، پشتیبانی خود را از طرح ملی کردن صنایع نفت در سرتاسر کشور، اعلام داشتند. در این میان، آیتالله کاشانی که نفت را با روغن کرمانشاهی عوضی می گرفت نیز پشتیبانی خود را از این گام اعلام داشت و گروهی از روحانیون هم از این اقدام، اعلام پشتیبانی کردند.
سپهبد رزمآرا که در جلسهای با حضور پارهای از نمایندگان، گفته بود که ایرانی توان لولهنگ سازی/آفتابه ساختن را ندارد [البته اشتباه می کرد زیرا بر اساس کاوش های بعدی باستان شناسی مشخص شد که عمر آفتابه سازی در ایران به عهد برنز می رسد!]، چه برسد به صنعت، تصمیم گرفت که لایحۀ قرارداد الحاقی را، پس بگیرد. از این رو، روز دوم دی ماه 1329/23 دسامبر 1950 غلام حسین فروهر، وزیر دارایی، به دنبال سخنانی در جلسۀ علنی مجلس شورای ملی، لایحه را پس گرفت.
چندی بعد مبارزات طرفداران ملی شدن نفت شدت یافت و تظاهرات موافقین در مجلس و خارج از آن و نیز اعتراض در محافل داخلی و خارجی شدت گرفت؛ تکدر خاطر انگلیسیها در تهران و لندن بر اثر رد «لایحه گس گلشاییان» فشارها را بر رزم آرا بیشتر کرد. نخست وزیر در پاسخ طرفداران جبهه باصطلاح ملی که تقاضای ملی کردن نفت را داشتند، توضیح داد که این پروژه در کشور ما فعلاً عملی نیست و ممکن است ما نتوانیم از عهده آن برآییم[13].
رزم آرا در مقابل آن دسته از نمایندگان مجلس که به او فشار می آوردند نفت ایران را ملی کند، مقاومت می کرد؛ این نمایندگان که در اقلیّت مطلق قرار داشتند و در بهترین شرایط پیش از ترور رزم آرا به 10 نفر هم نمی رسید.
نخست وزیر در مجلس سنا هم مخالفینی داشت ازجمله: دکتر متین دفتری [از وابستگان دکتر مصدق و داماد ارشد او]، سید محمد تدین [فردی بشدت راست گرا و طرفدار دربار و از رؤسای مجلس دوره رضا شاه و عامل مهم در تغییر سلطنت]، سرلشکر زاهدی [از عاملان بعدی قتل افشار طوس و عامل اصلی و نخست وزیر کودتا؛ فردی از نظر شخصیّت به تمام معنی فاسد]، عدل الملک دادگر [عضو کمیته آهن بریاست سید ضیاء که کودتای 1299 از گندکاری های او بود و چند دوره رییس مجلس در زمان رضا شاه و مورد وثوق ریبن تروپ وزیر خارجه آلمان نازی و چند دوره سناتور]، دکتر حسابی[شخصیّتی از نظر علمی ممتاز ولی از نظر سیاسی نا معین[14]] و عبدالحسین نیکپور [پنج دوره عضو مجلس شوری و پنج دوره سناتور و بیش از بیست سال رییس اتاق بازرگانی و عضو شورای عالی اقتصاد]. در مجلس شورای ملی غیر از فراکسیون هشت نفری جبهه ملی به ریاست مصدق، چند نفر از منفردین مانند: دکتر معظمی [عضو جبهه ملی] و جمال امامی [راست گرا و طرفدار سر سخت شاه و دربار] نیز با او از در مخالفت درآمدند[15].
سیاست نفتی رزم آرا
محور تلاشهای رزم آرا در این زمان آن بود که از درآمد حاصل از فروش نفت ایران، دولت ایران سهم بیشتری را دریافت نماید و به دنبال این امر بود تا توافقنامه جدیدی با شرکت نفت انگلیس وایران منعقد سازد. در این زمان شرکت (آمریکایی) آرامکو یک موافقت نامه (50-50) با عربستان سعودی امضا کرده بود.اما شرکت نفت انگلیس و ایران به آسانی حاضر نبود با ایران ترتیبات مشابهی را بدهد.
بدین ترتیب طرح رزمآرا، ملی شدن نفت در دراز مدت و کسب امتیازاتی قانعکننده برای شرکت نفت تا فرا رسیدن زمان مناسب برای ملی شدن نفت بود. هنگامی که هر دو طرف، سرسختی بیش از حدی از خود نشان دادند، رزم آرا تلاش نمود با عوض کردن شکل بازی مجلس و شرکت نفت را روبروی هم قرار دهد و عواقب تلخ رفتارهایشان را به آنها گوشزد نماید و در نهایت، نظر صائب خویش را بر کرسیبنشاند. احساس او این بود که با توجه به مسائل مالی ایران و نداشتن تخصص فنی، ملی کردن صنعت نفت هنوز زود است و از نظر اقتصادی برای مملکت فاجعه آمیز خواهد بود. او عاقبت موفق به انجام این نظر خود و تصویب قرار دادی با انگلیسی ها گردید که در آن سهم هر یک از طرفین 50% در آمد شرکت محسوب شده بود. و این برگ برنده رزم آرا در مقابل مصدق و یارانش بود و لذا در آشکار ساختن این قرارداد برغم اصرار سفارت انگلیس، دست بدست می کرد. او فکر می کرد با این عمل می توانست دولت را حفظ کند و از سویی دارای این توهم بود که در مجلسی که دربار و سفارت انگلیس در آن نفوذ بسیاری داشتند لایحه ملی شدن نفت به این زودی ها تصویب نخواهد شد، اشتباه محاسبه ای که بخاطر آن هم رزم آرا وهم ملت ایران بهای گزافی را پرداختند؛ او با همۀ فراست و هشیاری نتوانسته بود بفهمد که دربار پشت قضیه ملی شدن نفت است. این موافقتنامه پنجاه درصدی همان چیزی بود که انگلیسی ها هرگز مایل به پذیرش آن نبودند اما با توجه به شرایط و جوی که مصدق و کاشانی و یارانشان در جامعه ایجاد کرده بودند و بمعنی از دست رفتن تمامی در آمد کمپانی نفتی ایران و انگلیس بود، این قرار داد برای آنها درحکم مفری بود و لذا آن را پذیرفتند؛ راهی که دولت رزم آرا پیش پایشان نهاده بود.
در چنین شرایطی بود که استیضاح اعضای جبهه ملی مطرح شد و رزم آرا به آن پاسخ گفت. اقلیت معتقد بودند که امنیت قضایی ندارند و دولت رزم آرا مقدمات دیکتاتوری را فراهم می کند. رﺃی گرفتند، از 103 نفر حاضر 91 نفر به رزم آرا رﺃی دادند. این رﺃی نشان داد که اقلیّت در مجلس در اقلیّت مطلق است و تعداد شان از 12 نفر تجاوز نمی کند ضمن اینکه این جریانات در حالی در مجلس آن روز روی می داد که در همان روز گردهمایی بزرگی از طرف فداﺋیان اسلام، همدستان جبهۀ ملی، برای مرعوب کردن دولت ومجلس و تن دادن به ملّی شدن نفت برگزار شده بود. شعارهای جمعیّت اغوا شده همگی بر علیه شرکت نفت انگلیس و محکومیّت شدید دولت رزم آرا بود. اما مجلسیان نشان دادند که تحت تاثیر آن هیاهو خارج از مجلس و دیکتاتوری اقلیّت داخل مجلس قرار نگرفته اند.
در این میان سفیر انگلیس با نگرانی شاهد و ناظر آنچه در اطرافش می گذشت بود و مدام با نخست وزیر در تماس بوده و از او می خواست که هر چه زودتر به مجلس برود و توافق 50-50 را اعلام نماید[16]. سفیر معتقد بود با اعلام این توافقنامه، جو ضد انگلیسی که در جامعه شکل گرفته بود تسکین خواهد یافت.سفیر انگلیس نگران اخباری بود که از مجلس می رسید و نشان می داد که در کمیسیون نفت، مصدق و یارانش در جبهه ملی دارند کار را به پایان می برند و رزم آرا فقط با خونسردی پاسخ می داد به من اطمینان کنید.
از سوی دیگر دربار و مصدق که مصمم به خارج ساختن نفت از انحصار انگلیسیها و باز کردن پای امریکاییها به ایران بودند احتمالاً بنظر این قلم بگونه ای از توافق سفارت انگلیس و رزم آرا در خصوص نفت بر اساس اصل تنصیف مطلع شده و لذا بر سرعت توطئه علیه رزم آرا افزودند و مصم شدند پیش از آنکه او فرصت رو کردن قرار داد 50/50 را بیابد؛ رزم آرا را از میان بردارند.
در این خصوص تردیدی نیست که شاه به شدت از رزمآرا هراسناک بوده چرا که او نفوذ بسیار قدرتمندی در ارتش داشت و مورد احترام غالب امرا بود و به راحتی قادر بود نیروهای مسلح را تحت تسلط بگیرد و در عین حال بعد از آنکه رییس دولت شده بود، روابط خوبی با انگلیس و آمریکا داشته و با چشم پوشاندن بر فرار سران حزب توده از زندان روابط خوبی هم با شوروی ایجاد کرده بود و بدین ترتیب در مجموع از جمیع جهات خطر بسیار بزرگی برای شاه به شمار میرفت؛ کسی که در اینجا و آنجا مدعی شده بود که «نه رزم آرا رضا شاه و نه من احمد شاه هستم[17]». شاه خطر را در آن روزها بیخ گوش خود حس می کرد و لذا بزعم برای آنکه به سرنوشت احمد شاه دچار نشود برآن شود رزم آرا ازبین ببرد و همین کار را هم کرد.
اسرار ترور رزم آرا
در مورد ترور رزمآرا آنگونه که از همان زمان مشخص شده، بی هیچ تردید آن ترور در اصل کار دربار و شخص شاه بود که از فداییان اسلام به عنوان ابزار استفاده کرده بود. چند روز پیش از انجام گرفتن این نقشه، در دیدار نواب صفوی با شاه، شخص اول مملکت به این مسئله که رزمآرا مایه مشکلات است و … تاکید کرده و فدائیان را برای ترور رزم آرا تحریک کرده بود. البته آنگونه که برخی کارشناسان نظامی هم میگویند همزمان با اعضای فدائیان اسلام یکی از مهره های دربار هم کار وی را ساخته و با شلیک گلوله ای کارساز وی را به قتل رسانده است[18]. ضمن اینکه در دوران نهضت ملی در بیشتر ایام همکاری بسیار نزدیکی بین دربار و شخص دکتر مصدق شکل گرفته بود[19].
تحت آن شرایط، رزمآرا یا باید کودتا کرده و شاه را ساقط میکرد و یا کنار میرفت و یا می ماند و کشته می شد. درجایی بدون آنکه سند و مدرک و منبع و مأخذی ارائه شود، گفته شده که رزم آرا بنا داشت که در روز 17 اسفند که شاه قرار بوده به ورامین برود علیه او دست به کودتا زده و او را از میان بردارد. توسل شاه به فدائیان اسلام در روز 15 اسفند برای یکسره کردن کار رزم آرا در واقع نشان می دهد که شاه خطر را بسیار نزدیک می دیده است. البته اگر همان گونه که رزم آرا بنا داشته بود کارها پیش می رفت و او قرارداد تنصیف را در مجلس اعلام می کرد، زمینه برای کودتای او فراهمتر می گشت. زیرا در آن صورت انگلیسیها با حرارت بیشتری از او حمایت می کردند. شواهدی در دست است که رزم آرا در صدد بود در روز 16 اسفند این کار را انجام دهد. از همین روی است که می بینیم اسدالله علم، در جهت اجرای دستور شاه دایر بر کشاندن رزم آرا به قتلگاه، پس از آنکه رزم آرا در دفتر کارش پیدا نمی کند فوراً به مجلس می رود تا او را آنجا پیدا کند که البته رزم آرا در آن زمان در آنجا هم نبود.
یکی دیگر از ملاحظات رزم آرا در دست بدست کردن رونمایی قرارداد 50/50 این بود که اگر او آن قرارداد را به مجلس ارائه می کرد، حمایت امریکا را از دست می داد. در سیاستهای امریکا در آن مقطع در ایران، نخستین اولویت را نفت داشت و اداره کشور توسط یک فردی قوی تا از خطر افتادن ایران به دامن کمونیستها جلوگیری کرده یک دولت سالمتری را در ایران برروی کار بیاورد، در اولویت بعدی بود. امریکاییها سه مشکل داشتند یکی نفت که در انحصار انگیسیها بود، دوم وجود دولتی قدرتمند تا جلوی حزب توده را بگیرد زیرا در آن زمان شبح مک کارتیسم تمام ذهن امریکاییها را اشغال کرده بود، سوم دولتی سالمتر. رزم آرا می توانست به امریکا در جهت دولت قویتر و سالمتر کمک کند ولی در مورد نفت امریکا بایستی صبر می کرد، مگر این که رزم آرا با دست زدن به کودتا آنها را در برابر کار انجام شده ای قرار می داد؛ هر چند که امکان موفقیت کودتای رزمآرا زیاد هم نبود.
شاه که از مقاصد رزم آرا لحظه بلحظه نگرانتر می شد، چند روز پیش از ترور رزم آرا به دکتر مصدق پیشنهاد کرده بود تا بجای رزمآرا به نخست وزیری برسد که دکتر مصدق از قبول پیشنهاد شاه در آن موقع خودداری کرده بود که دلیل آن حداقل برای این کمتری قلم مشخص نیست. علت اینکه مصدق علاقمند بود کار ملی شدن صنعت نفت پیش از نخست وزیر شدن کاملاً شسته و رفته شود و بعد او نخست وزیر شود، معمایی است که حل نشده است. مصدق زمانی که مجلس با صحنه سازی جمال امامی، به او رأی تمایل داد، شرط قبولی نخست وزیری را تصویب طرح 9 ماده ای خود قرار داد که معلوم نیست چه وقت آن را نوشته بود؟ زیرا بلافاصله آن را رو کرد. از همین روی مجلس شوری در همان جلسه آن را تصویب کرد، سنا هم فردای آن روز و شاه هم بلافاصله آن را توشیح کرد. پس از آن بود که مصدق نخست وزیر شد. ضمناً در هنگامی که خبر ترور رزمآرا به مجلس رسیده بود، دکتر مصدق در کمیسیون نفت مشغول بررسی چگونگی ملی شدن نفت بوده و حتی اجازه نداده بود هیچیک از اعضای کمیسیون از اتاق خارج شود و به آنها نهیب زده بود که اول استعفا دهید و سپس از جلسه خارج شوید و این می رساند که شدیداً مایل بود در آن فرصت هیجان زده، مجلس را مرعوب و کار تصویب طرح ملّی شدن نفت را پیش ببرد. همۀ تحلیل ها به این نتیجه گیری ختم می شود که رزمآرا اگر ترور نمیشد قاعدتاً باید توسط شاه کنار گذاشته میشد و البته شاه از طریق سید جلال تهرانی از رزم آرا خواسته بود کناره گیری کند و او آن را رد کرده بود و بدین ترتیب در واقع انتحار کرد.
بدین ترتیب پیش از ترور رزم آرا، شاه تلاش کرد اولاً مصدق را بجای او منصوب کند و علاوه بر این از طریق سید جلال تهرانی هم تلاش شد تا مگر رزمآرا استعفا دهد که او حاضر به پذیرش آن نشد[20] و از همین روی شاه مصمم شد تا رزم آرا از پیش پا بردارد. پس در همین اوان با فدائیان اسلام ملاقات می کند. نواب در این مورد میگوید: «در زمان نخست وزیری رزم آرا من و سید عبدالحسین واحدی تقاضای ملاقات با شاه را کردیم. در این ملاقات به شاه از فساد موجود در مملکت شکایت کردیم و گفتیم او که خود را مسلمان می داند[!] چرا جلوی این همه فساد و هرزگی ها را نمی گیرد. بعد افزودیم قصد ما نابود کردن مسببین فساد است. شاه در جواب وجود فساد را قبول کرد[21] اما همه تقصیرها را متوجه رزم آرا کرد[22]».
علاوه بر این ملاقات، شواهد دیگری هم هست که دخالت مستقیم شاه در قتل رزم آرا از طریق استفاده ابزاری از فدائیان اسلام مسجل می سازد که به روشنی نشان از این دارد که شاه قصد داشته رزمآرا را از بین ببرد و واز این گذشته حتی در نحوه ترور هم عمال دربار نقش مستقیمی داشتند چنانکه محمد امینی در کتاب «دشنه سوداگران سیاسی در کف خونریز فداییان اسلام» نوشته است: «آقای رفیعی به محمد ترکمان گفته است که در شامگاه پانزدهم اسفند، او میزبان نواب صفوی، برادران واحدی و خلیل طهماسبی بوده و «پیش از غروب، آقای سید هاشم حسینی تهرانی هیجان زده به منزل ما آمدند و فرمودند: آقای فریدونی[23] گفته اند اگر می خواهید رزم آرا را به قتل برسانید، آماده باشید چون نامبرده فردا صبح برای شرکت در مراسم ختم [فیض] در مسجد سلطانی حضور خواهد یافت» و در ادامه هم باز در همانجا میخوانیم : «رییس انتظامات فدایـیان اسلام می افزاید که فریدونی به فرستادن پیام بسنده نکرد و همان شب پیش از کشتن رزم آرا به منزل ما که در خیابان لـُر زاده قرار داشت آمد وهمان مطلب را تکرار کرد».
در روز موعود، 16 اسفند، اسدالله علم که چشم و گوش شاه بود، صبح زود به دفتر نخست وزیر رفت ولی رزم آرا در دفترش حضور نداشت بعد علم با معاون پارلمانی رزم آرا به مجلس رفت و چون او را در مجلس ندید مراسم را ترک کرد و سرانجام رزمآرا را پیدا کرد و با اصرار فراوان و با گفتن این که شاه از او خواسته است تا ازطرف او در مجلس ترحیم فیض شرکت کند، او را با خود به مراسم ترحیم فیض در مسجد سلطانی برد. این موضوع که رزمآرا با اصرار و فشار یار غار شاه به مسجد برده شد، نشان از این دارد که تمام تلاش بر این بوده تا به نوعی او را به قتلگاه بکشانند. پس از ترور هم وقتی سرتیپ محمد دفتری[24]، رییس شهربانی کل کشور شت آبان خود را از مسجد شاه به کاخ مرمر رساند، شاه در حضور علم «باخنده گفته بود : برو می دانم[25]»!
خلیل طهماسبی هم پس از آزادیش از زندان در سال ۱۳۳۱ انگیزه اش را در کشتن رزم آرا این چنین باز گو کرده بود: «رزم آرا در پی کشتن شاه بود و شاه را فریب داد و در سایه همین عملیات خلاف قانون [!] بود که رزم آرا توانست به مقامات عالی برسد و حتی مسند نخست وزیری را اشغال کند. اما بعد ها اعلیحضرت همایونی [!] پی بردند که سوء قصد پانزده بهمن به تحریک رزم آرا بوده است[26]».
و در مورد نقش افراد دیگر در این ماجرا، همسر نواب صفوی، در گفتگویی گفته است: «شاه میدانست که نواب در مقابل رزم آرا سکوت نخواهد کرد. شواهد نشان می داد که اگر فدایـیان موفق به نابودی رزم آرا نشوند او با عنوان حفظ امنیت به سرعت تمام موافقین شاه را دستگیر خواهد کرد. به همین دلیل یکی از افسران ارتش را مأمور ساخت تا در کنار خلیل تهماسبی حرکت کند و اگر او موفق به ترور نشد وی با گلوله کلت، رزم آرا را به قتل برساند[27]».
شواهد دال براینکه دو ضارب وجود داشته این است که اولاً گلوله ها از دو سو به رزم آرا شلیک شده بود؛ یک گلوله از سمت چپ به گردن او وارد و از پیشانی خارج شده و دو گلوله دیگر از سمت راست به کتف او وارد و از سینه و شانه خارج شده بود؛ در ثانی میزان نفوذ و قطر جراحات وارده به بدن او نشان میداد، که گلوله ها نه از یک شش تیر خفیف، بلکه از یک اسلحه کلت شلیک شده که منحصراً در اختیار ارتش بوده است. علت هم این بود که شاه و اطرافیانش در تحلیل قضیه ترور رزم آرا به این نتیجه می رسند که اگر رزم آرا به هر علتی زخمی شود و کشته نشود آنها را راحت نخواهد گذاشت و از همین روی بایستی حتماً کشته می شد. پس یک گروهبان ارتش را پیدا کردند و او را همراه علم به مسجد سلطانی فرستادند. او وظیفه داشت بمحض اینکه صدای گلوله خلیل طهماسبی بلند شد از فاصله نزدیک با کلت رزم ارا را هدف قرار دهد تا هیچ خطایی در کشتن رزم آرا پیش نیاید.
فرار زندانیان حزب توده
فرار عدهای از زندانیان سیاسی حزب توده برمشکلات رزمآرا در دوران شش ماهۀ زمامداریش افزود. این اتفاق آنقدر دقیق و حساب شده بود که خود رزمآرا را مستقیماً در همراهی با شوروی و سازش پنهانی او را با آنها در خاطر همگان تداعی کرد[28]. دلایلی را که برای فراری دادن سران حزب توسط رزمآرا بیان می شود، این است که کامیونی که زندانیان تودهای به وسیله آن فرار کردند، کامیون ارتش بوده و یک عده سرباز و نگهبان و افسر مسلح در آن دیده شده و به هیچ وجه ممکن نیست، اینها ساختگی باشد. نتیجه گیری بسیارسستی است. معلوم است که از زندان با کامیون ارتش که راننده آن را نظامی برعهده دارد و چند سرنشین سربازهم در آن هستند باید فرار صورت گرفته باشد؛ این امری بدیهی است. شک نیست که در فراری دادن زندانیان ماموران زندان دست داشته اند. مهم این است که ثابت شود آنهایی که زندانیان را فراری دادند با دستور رزم آرا این کار را کرده اند و یا حداقل با رضایت او این کار را انجام داده بودند. شاهکار سیاسی و در حقیقت علت واقعی رزمآرا در فراری دادن تودهایها این است که آنها ممکن است، تبرئه شوند و پس از تبرئه و آزادی دست به اقدامات جدیدی علیه دولت بزنند؛ ولی با فراری دادن آنها هم جلب رضایت همسایه شمالی(روسیه) شد و هم مجرم بودن آنها با فرارشان ثابت شد و دیگر آن که با ارتباطات پنهانی رزمآرا با سران حزب توده این نزدیکی مشخص میشود؛ او بارها اشاره کرده است که جبهه ملی باید به وسیله تودهایها از هم پاشیده شود[29].
که البته هیچیک از این استدلال ها بنیان درستی ندارند. چرا بایستی زندانیان پس از محاکمه حتما تبرئه شوند البته این احتمال وجود داشت که برخی تبرئه شوند که درستش هم این بود که تبرئه شوند زیرا بر اساس قانون اساسی تشکیل اجتماعات و احزاب سیاسی آزاد بوده است. ولی چرابایستی در صورتی که تبرئه می شدند علیه دولت دست به اقدام می زدند؟ این صغری و کبری ها حداقل به رزم آرا که از باهوش ترین افسران ایران بوده نمی چسبد.
رزمآرا در این برهه به طور پنهانی مذاکراتی را با شرکت نفت انگلیسی آغاز کرد؛ او خیلی محرمانه با نماینده اعزامی شرکت نفت انگلیس وارد مذاکره شده و از او خواست که شرکت نفت فوراً پیشنهاد خود را در رابطه با معاملات نفتی به دولت ایران بدهد. در نتیجه این گفتگوها تقسیم درآمد نفت طبق اصل تصنیف (پنجاه ـ پنجاه) مورد موافقت هر دو طرف ایرانی و انگلیسی قرار گرفت؛ رزمآرا اصرار داشت این توافق تا تصمیم نهایی پنهان بماند. در این قرارداد درآمد ایران از نفت به نسبت قرارداد قبلی در حدود سه برابر افزایش مییافت[31].
این مطلب که انگلیسیها حاضر شده بودند، قرارداد جدیدی بر اساس درآمد مساوی امضا کنند، نکته بسیار مهمی است که از آن میتوان به زوایایی از راز قتل رزمآرا پی برد. “محمود طلوعی” در بازی قدرت علت کتمان و پنهان نگه داشتن قرارداد تصنیف را در قصد او برای کودتا و براندازی حکومت محمد رضا میداند و میگوید او میخواست این قرارداد را بعد از کودتا اعلام کند تا موافقت و همراهی آنها را نیز داشته باشد[32]. که البته این طور نیست بلکه واقعیّت این است که رزم آرا در روز 16 اسفند قرار داشت برود به مجلس و آن قرار داد را مطرح کند؛ بقولی قرار داد نفت در جیبش بود که او را کشتند.
شاه در اوایل اسفند1329 از ارتباطات پنهانی نخست وزیر با انگلیسیها مطلع شده و این بدگمانیِ شاه را نسبت به او افزود. همزمان عوامل شاه در ارتش او را از تحرکات نظامی مشکوک و قصد رزمآرا برای ترور وی آگاه کردند. شاه که از قدرت گرفتن رزمآرا سخت نگران شده بود در نامهای او را از دست زدن به این کار بر حذر داشت؛ مضمون نامه شاه این بود که «نه تو سردار سپه هستی و نه من احمد شاه، این سودا را از سر به در کن وگرنه سر خود را به باد خواهی داد»[33].
انگیزه رزمآرا در ترور شاه
بی تردید در این مورد جاه طلبی رزم آرا حرف اول را می زند؛ او کسی بود که فقط رسیدن به جایگاه نقش اولی در مملکت ارضایش میکرد. و درباره همکاریهای داخلی و خارجی او می توان گفت او برای رسیدن به موفقیت به شدت خود را به سفارتخانه های دول دیگر نزدیک می کرد و سعی داشت هوای همه را داشته باشد. به حزب توده اعتقادی نداشت؛ ولی احساس میکرد حزب توده میتواند به موفقیت او کمک کند و با آنان در تماس دائم بود؛ اگرچه سران حزب منکر این ارتباط میشوند؛ اما به قول طلوعی، “کیانوری” از سران حزب، آنقدر از رزمآرا تعریف می کند که دم خروس را نشان میدهد[34]. همچنین “دکتر انور خامهای” یکی دیگر از سران تودهای دست انگلیس را پشت این برنامه میبیند؛ او میگوید: «اکنون پس از سالها و افشاگریهای فراوان مسلم گردیده که رزمآرا گرداننده اصلی ترور شاه[35] و کودتا بوده است و انگلیسیها به دست او این برنامه را پیاده کردهاند تا یک دیکتاتوری نظامی روی کار بیاورند و جنبش مبارزه با امتیاز نفت جنوب در نطفه خفه شود[36]. مهمترین سودی که رزمآرا در این ترور به آن میرسید این بود که اگر شاه کشته میشد، به احتمال قوی قدرت مطلق به دست رزمآرا میافتاد. دولت و وزرا به قدری بیعرضه بودند که حتی پیش از این حادثه هم از او حساب میبردند[37]».
رزم آرا مردی باهوش، پرکار، جدی و قدرت طلب بود. در رشتۀ خود مردی مطلع و صاحب نظر تلقی میشد. در جغرافیای نظامی ایران دارای تألیفاتی است که مربوط به دوران خدمت او در دانشگاه جنگ است. او برای پیشبرد اهداف خود مردی بی باک و بی گذشت بود. با خانواده هدایت وصلت کرد و صاحب پنج فرزند شد .
سرانجام خلیل طهماسبی
همه آنهایی که اثر گلولهها را در بدن رزمآرا دیده بودند، تردید نداشتند که او با گلوله کلت کشته شده و نه با گلوله اسلحه خفیف. طهماسبی با قبول مسئولیت ترور رزمآرا پردهای شد بر نیت دیگران، خود کرده را تدبیر نبود و طهماسبی که خود میدانست قضیه از چه قرار است دیگر راهی برای بازگشت نداشت [38]. او درسال 1331 بموجب قانونی که از تصویب مجلس زمان نخست وزیری مصدق گذشت و شاه آن را توشیح کرد از تعقیب مصون ماند. اعدام او نه به خاطر تیراندازی بسوی رزم آرا بلکه بخاطر دیگر اتهامات منتسب به او بود[39].
[7] – روبین، باری؛ جنگ قدرتها در ایران، ترجمه محمود طلوعی، تهران، آشتیانی، بیتا، ص57.
[8] – که ایرادی بسیار نابجا و تنها بخاطر در فشار گذاشتن رزم آرا بود، زیرا هنوز یک هفته نشده بود که او نخست وزیر شده بود. در اساس در دهه 1320 ، دو نفر خود ساخته به وزارت رسیدند؛ کسانی که از خانواده های دوله و سلطنه نبودند و چون خاری بودند در چشم خاندانها حمومتگر خائن ایران نظیر اسفندیاری، فرمانفرمائیان، امامی و… و هر دو چون با پدرسوختگیهای رایج در سیاست ایران آشنا نبودند بسادگی سرشان رفت زیر آب؛ این دو نفر هژیر و رزم آرا بودند. هژیر در انتخابات دور شانزدهم دخالتی نداشت. رتبه رأی افراد انتخاب شده از تهران قبل از ترور هژیر و بعد از ترور هژیر روشنگر و مؤید همین مطلب است. بعلاوه هژیر در پست وزارت دربار مجری نظرات شاه بود و مسئولیّت انتخابات همیشه متوجه وزارت کشور است و نه وزارت دربار. منصور که از وابستگان به خانواده های اشرافی بود چون دید بوی نفت با بوی خون قاطی شده زود خود را کنار کشید. زمینه را با تشکیل کمیسیون نفت و برگرداندن کاشانی به ایران علیه رزم آرا چید و او را در آتش و بلا انداخت. رزم آرا سالها منتظر بود که به نخست وزیری برسد و از همۀ افراد آن زمان، بخصوص محمد رضا، هم یک سر و گردن معنوی بالاتر بود. محمد رضا شاه برای آنکه او را به مذبح ببرد و سر به نیست کند، بدون کسب رأی تمایل مجلس او را نخست وزیر کرد. چه بسا اگر رأی تمایل مطرح می شد او در اساس نخست وزیر نمی شد. ولی محمد رضا عمداً این کار را کرد زیرا می دانست رزم آرا مردی جدی و منضبط است و از زیر مسئولیّت شانه خالی نمی کند و بعلاوه از او بشدت احساس خطر می کرد و می خواست او را به هر نحو که هست از میان بردارد، چون خودش شخص بسیار ضعیفی بود و از هر آدم با هوش و با قدرتی متنفر بود. رزم آرا ابداً مخالف ملّی شدن نفت نبود، منتها زمان آن را مناسب نمی دید و خواستار آن بود که با قرارداد مناسبی وضع چند سال ادامه پیدا کند و از نظر فنی ایرانیان آماده راه اندازی تاسیسات نفت بشوند، آن وقت آن را ملی کند.
[10] – چه قانونی و چه غیر قانونی؛ تا آن زمان ملاک عمل بود و در آینده نیز یا بایستی اصلاح می شد و یا با قرار داد دیگری عوض می شد. در فردای جنگ جهانی دوم هر کسی با هر بهرۀ هوشی می دانست که انگلیس در وضعیتی نیست که بتواند لشکر به جایی بکشد. آن کشور توانسته بود از نابودی خودش توسط آلمان جلو گیری کند ولی پیروز که نشده بود. این امریکاییها بودند که بدون شلیک یک گلوله در خاک امریکا پیروز شده بودند. انگلیس هم مثل آلمان ویرانه ای بود و در آن زمان بدنبال ساختن خودشان بودند؛ جدا شدن هند پاپتی از انگلیس نشان دهنده ضعف مفرط آن کشور پس از جنگ جهانی دوم بود. امریکاییها در همه جا خواهان آن بودند که انگلیسیها را از قدرت پایین کشیده خودشان را جای آنها بالا بکشند و ایران یکی از آنجاها بود. پس زمان مناسب برای چانه زنی در مورد نفت بود، منتها مصدق آنچنان بازی را بد آنجام داد که نه یک دینار به درآمد ایران اضافه کرد آخر سر هم یک مشت لات و رجاله و چاقوکش را بر این مملکت مسلط کرد. خواهش دارم خوانندگان محترم حتماًٌ خاطرات تاج الملوک را بخوانند بسیار آموزنده و رهگشا است. هرگز هم فکر نکنند آنچه او گفته دروغ است، نه، او در آن سن و سال و در آن شرایط و آن بیماری در موقعیتی نبوده که دروغ بگوید؛ همانگونه که ایرانیان لازم است حتماً خاطرات علم را بخونند. او سالهای زیادی خیانتهای متنوع و متعددی به ایران کرد ولی خاطراتش در بیشتر جاها، شاید 90 درصد آنچه نوشته، واقعیات این دوره از تاریخ مملکت است. خلاف آنچه که محمد ضا نوشته و گفته که بیشتر دروغ و بی اساس و گمراه کننده است.
[11] – کتاب سیاه ـ مذاکرات کمیسیون نفت ـ حسین مکی ـ ص 356.
[14] – زمانی فردی از انیشتن پرسید که از استاد از نظر شما مشکل ترین علم کدام است؟ و انظار داشت بشنود ریاضی. امّا انیشتن با اینکه یهودی بود و یهودیان از کودکی می آموزند مقتصد باشند و لذا هر یهودی تا حدودی با اقتصاد آشنایی دارد، در پاسخ گفت «اقتصاد». این کمترین قلم در زمان دانشجویی در نخستین ترم دو واحد اقتصاد داشتم که اقتصاد خرد بود و با دوستان پیش از امتحان بقول معروف خرخوانی می کردیم و نوعی رقابت شدید هم در میان بود. امتحان را که دادیم و از جلسه بیرون آمدیم دیدم یکی از دوستان که با هم درس می خواندیم دارد گریه می کند. رفتم جلو پرسیدم چی شده؟ گفت خیلی خراب شد. گفتم مهم نیست و شروع به دلداری کردم و در جواب او که از وضع من پرسید گفتم بد نشد! روزی که نتیجه را زدند در تخته دیدم او شده است هجده ونیم و من شده ام 12 یعنی رفوزه! چون کمترین نمره قبولی 13 بود. رفتم پیش استاد که با من خیلی هم رابطه خوبی داشت، چگونگی را پرسیدم؟ گفت برای این تو را رد کردم که بدانی باید پاسخ سئوالات اقتصاد را مو بمو از روی کتاب بنویسی. خیلی زود است که بتوانی در اقتصاد از خودت مثال بزنی و قضیه ای را اثبات کنی؛ در این علم هر مثال دارای معنا و هر منحنی دارای خصوصیات تعریف شده خاص خود است.
[15] – تاریخ ثابت کرده است که عموم این افراد، با استثنای یکی دونفر که اساساً معلوم نیست در مجلس چه می کرده اند زیرا مرد علم بوده اند، بقیه خائن به منافع راستین مملکت بوده اند.
[16] – کارشناسان اوپک بعدها نشان دادند که در این به اصطلاح تقسیم 50-50 عملا” فقط 6% درآمد نفت به کشور صاحب نفت می رسد و 94% دیگر سهم انحصارات امپریالیستی و دولت های امپریالیستی است.
[17] – در این مورد به خاطرات تاج الملوک، ملکه مادر، مراجعه نمایید.
[19] – در این مورد هم به خاطرات تاج الملوک، ملکه مادر، مراجعه نمایید.
[20] – نقل مجدد:رجوع شود به « دشنه سوداگران سیاسی در کف خونریز فداییان اسلام/محمد امینی » به نقل از « منوچهر فرمانفرماییان، ملاحظاتی چند در باره نفت، تهران، ۱۳۳٣، ص49»
[22] – نقل مجدد: رگبار امروز، شماره چهارم، بیست و یکم اردیبهشت ٥۸.
[23] – اسناد و گزارش های شهربانی به وزارت کشور و نامه های وزارت کشور به شهربانی و فرمانداری ها از سال ۱۳۲۱ تا پایان آن دهه، گواه براین است که احمد فریدونی گاه در مقام کفیل وزارت کشور و نیز سرپرست اداره سیاسی و اداره انتظامات آن وزارت خانه بوده و همه گزارش های محرمانه شهربانی و آگاهی پیرامون کوشش های حزبی در سرتاسر ایران به دست او می رسیده و پاسخ به آن ها نیز بیشتر دستینه او را به همراه دارد. رزم آرا پس از آغاز زمامداریش، کسی را به وزارت کشور نگماشت و آن وزارت خانه را به یاری احمد فریدونی که کفیل وزیر کشور بود اداره می کرد.٥۰ کفیل وزارت کشور و آگاهی رسانی به فدایـیان اسلام درباره نخست وزیر؟! » رجوع شود به « دشنه سوداگران سیاسی در کف خونریز فداییان اسلام/محمد امینی » به نقل از « منوچهر فرمانفرماییان، ملاحظاتی چند در باره نفت، تهران، ۱۳۳٣، ص49»
[24] – عمو زاده مصدق و از عوامل اصلی موفقیّت کودتای 28 امرداد 1332.
[25] – رجوع شود به « دشنه سوداگران سیاسی در کف خونریز فداییان اسلام/محمد امینی » به نقل از « منوچهر فرمانفرماییان، ملاحظاتی چند در باره نفت، تهران، ۱۳۳٣، ص49».
[27] – همان، به نقل از خاطراتی از نواب و فدایـیان اسلام، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، به روایت نیره سادات احتشام رضوی، ۲۴ دی ۱۳۸۴. هم چنین مراجعه شود به کهنه سرباز ، صص 354 تا 358
[28] – عاقلی، باقر؛ روزشمار تاریخ ایران، تهران، گفتار، 1374، صص316ـ317.
[30] – کدامیک از نخست وزیران ایران خدا وکیلی با انگلیس ارتباط نداشتند و مباهی به چنین ارتباطی نبودند. نقل می کنند که یکی از مأموران وزارت خارجه مقام های سیاسی را یکی پس از دیگری پشت سر می گذارد وبه مدیرکلی می رسد. در این سمت پیش خودش فکر می کند که بهتر است باب خاصی هم با سفارت انگلیس باز کند. پس در ملاقاتی سفیر انگلیس را به شام دعوت می کند و پس از گپ زدن از سفیر می خواهد که او را از دوستان به حساب بیاورد. سفیر می گوید تو که مدتها است از دوستان مایی! منتها خودت نمی دانی؟ در آن سیستمی که شاه اش به رییس ساواک می گوید اطلاعات مورد نیاز امریکاییها را به آنها بده، و وزیر دربارش نوکر دست به سینه انگلیسیها است، داشتن رابطه با سفارت انگلیس که جرم نیست آنهم برای بدست آوردن موافقت نفت بر اساس 50/50. انگلیسیها برای آنکه امریکاییها وارد سفره نفت ایران نشوند بطور خصوصی گفته بودند با 60/40 هم موافق هستند. منتها سیاست آن بود که امریکاییها بر سفره نفت ایران بنشینند و این همه مظالم و فجایع را بیافرینند.
[31] – فاتح، مصطفی؛ پنجاه سال نفت ایران، تهران، کاوش، بیتا، چاپ اول، ص407.
[34] – کیانوری از چه کسی تعریف نکرده است؟ نوه میرزا آقاخان نوری از برکت همین تعریفات نان می خورد وگرنه نه تحصیلاتی داشت و نه آنچنان سرمایه ای.
[35] – کدام ترور؟ 15 بهمن 1327؟ آن را که خود شاه طراحی کرده بود. اگر شاه طراحی نکرده بود چرا ضارب را بلافاصله کشتند؟ هیچ سندی در مورد ارتباط رزم آرا با ترور ساختگی 15 بهمن 1327 وجود ندارد. اگر اینطور بود شاه زرنگتر از این حرفها بود که رزم آرا رایک سال ونیم رییس ستاد ارتش نکهدارد تا نخست وزیر شود. شاید منظور برنامه ترور شاه در 17 اسفندبوده که در برخی مطالب نو نوشته از آن سخن رفته است. براساس این نوع نوشته ها رزم آرا قصد داشته شاه را که برنامه داشت روز 17 اسفند1329 از ورامین دیداری داشته باشد، ترور کند. این مطلب احتمالاً توسط طرفداران شاه عنوان شده تا عمل شاه در مورد قتل رزم آرا یک عمل دفاعی توجیه کرده و از قبح عمل شاه بکاهند.
[36] – که البته اکنون روش شده که آنچه انور خامه ای جنبش نام گذاشته در واقع توطئه ای با هدف شریک ساختن امریکا در منابع نفت ایران بود. تفاوت انگلیس و امریکا در این بود که انگلیس در سال 1950 دندانهایش برای پاره کردن دیگران تا حدی کند شده بود در عوض امریکاییها تازه یک دست کامل دندان از نوع دندان گرگ پیدا کرده بودند. اینها امروز که 62 سال از آن روزگار گذشته با بی حیایی کامل اعلام می کنند هر جا که کسی را پیدا کنند که علیه آنها اقدام می کند بدون توجه به حق حکمیّت دولتها و ملتها به حریم دولت و ملتها تجاوز کرده و آن مظنون را از پیش پای برخواهند داشت. بدون این که لحظه ای فکر کنند که مطامع بی حد و حصر و باج خواهی بی اندازه آنها است که موجب شده دنیایی را با خود دشمن کنند.
Razmara is a victim of America’s ambitions to share Iran’s oil resources
Taj ul-Moluk, Reza Shah’s wife and mother of Muhammad Reza: Once, when “Razmara” was making a conspiracy plan to disrupt the reign of Muhammad Reza [read: to prevent the autocracy of Muhammad Reza Pahlavi], he had dreams, I said to Muhammad Reza, I am afraid that a Reza Khan will be found and do the same thing that your father did with Ahmad Shah did it, with you! I remember that Muhammad Reza laughed and said: “Razmara is not Reza Shah, nor am I Ahmad Shah!”
Haji Ali Razmara was born on Sunday, March 31, 1280, on the 10th of Dhu Hijjah, 1318, in Tehran, and for this reason, he was named Haji Ali according to the common tradition among Shiites. He was a descendant of one of the old officials of Naser al-Din Shah Qorkhane [weapon factory] and the son of Colonel[2] “Mohammed Khan Razmara”, a former artillery officer and head of Nizam School in Tehran. It has been written and said that his father had deep knowledge in artillery.
Razmara continued and completed his elementary education first in the schools of that time, then in the French school of Alliance, Aqdasiyeh and Dar al-Funun, and then in 1297, when he was seventeen years old, he entered the school of Nizam Mushir ul-Dowle. After completing his studies at Nizam School, he joined the Kazakh army and met “Reza Khan Sardar Sepe” during the operation to suppress the jungle movement. Reza Khan realized the cleverness and talent of this young officer and sent him to France in 1302 as one of the first officers to be sent abroad, and because he was superior to others in terms of rank, he was entrusted with the supervision of the students sent to France.
Razmara completed his studies at the “Saint-Cyr” military college in France, and his seriousness in his studies was appreciated by the French commanders.
After returning to Iran, while holding the command of the battalion, in 1927 he was promoted to the rank of major and appointed to the command of the Kermanshah Independent Regiment.
His actions in this job were so impressive that he reached the rank of second colonel in 1929. The following year, after obtaining the rank of colonel, he became the commander of the Lorestan brigade and achieved complete success in suppressing the rebels in the aforementioned region, where officers such as Amir Ahmadi, Khazaei, and Shah Bakhti were relatively semi-successful before him.
Razmara was called to Tehran in 1935 and taught at the recently established War University under the supervision of a French general[3]. He taught tactics, map reading and military geography in this university.
Razmara’s most brilliant work in the army was the establishment of the Geographical Department to prepare detailed maps of all of Iran in 1937. Due to his success in this work, he reached the rank of Brigadier and was placed at the head of this department and became a member of the Supreme Council of the Nizam.
At this time, even though he had the full support of Major General Zarghami, the Chief of the Army Staff, after attaining the rank of Brigadier General, he could not get a position and a sensitive job in the army, and the main reason for that was the existence of a case in the army court in which he was accused that has refused to implement the center’s order to execute one of the Lurs people in Lurestan.
In the critical days of the of September 1941, when the Russians and the British invaded the country, Razmara was one of the officers who believed that the Iranian army was not capable of fighting in this field and stated that Army should leave the conflict before destroying the entire Iranian army[4]. At this time, the Supreme War Council approved a plan by which all conscript soldiers would be released and the army would hire contract soldiers. Razmara refused to sign this plan and considered it to be detrimental to the country. This plan was strongly objected too by Reza Shah, and all the commanders who signed it were questioned, and several of them were handed over to the army court and imprisoned. After this incident, Razmara received some attention.
Following Reza Shah’s resignation and departure from the country and the disintegration of the 18 divisions of the Iranian army, which were formed with the blood of innocent Iran’s people, a large number of army personnel who were Reza Shah’s comrades and companions retired, and the field for the growth of young and educated officers prepared Razmara became the commander of the 1st Army of the Center instead of Major General Bouzarjomehri and was in this position for almost a year. After that, he was appointed as the head of a new unit in the army named Army Training Division.
Razmara was elected as the head of the army staff in 1943. At that time, the vast majority of the army commanders were senior to him, and he was able to stay in that position for a few months only with the tactic of humility. In the same year, the Allies arrested many army men and officers for the crime of having fascist tendencies. The method of arrest was very harsh and did not comply with military regulations. After meeting with the military officials of the allied countries, while criticizing their actions, Razmara resigned as the head of the army staff and thus increased his supporters in the army.
In late March 1944, Razmara received the rank of major general after five years at the rank of brigadier and was reappointed as the head of the army staff. This time, his presidency lasted nearly fourteen months, but he suddenly retired and Major General Arfa[5], who was his rival for many years, took his place.
The efforts of Qavam and Amir Ahmadi caused Razmara to come out of retirement in May 1946 and be sent to Kurdistan with the position of head of the inspection of Region 2. He was in that semi-combat mission for two or three months before he was appointed as the head of the army staff for the third time and started working. In this year, as a result of the strategy of Qavam ul-Sultaneh, the issue of Azerbaijan, South and Kurdistan was resolved. These successes, in which both the army and Razmara played a role, caused Razmara to receive more attention from the authorities.
Razmara played a key role in the 15th term elections conducted by the Democratic Party of Iran, and the commanders of the army and barracks, who were among his assistants, carried out his orders, which usually included fulfilling the wishes of the Qavam.
In late March/early of April 1948, the Shah gave him the rank of lieutenant general in order to satisfy Razmara and encourage him. In that history, the Iranian army had no more than three lieutenant generals, and Razmara was the fourth person to achieve this position. Since 1949, Razmara has been seriously promoted to the position of prime minister.
Forming the government of Lieutenant General Razmara
On the 26th of June 1950, Razmara was summoned to the court and received his prime ministerial mandate. He was not a political man, but he was a worthy and energetic manager. Razmara’s leadership was not a surprise to those who were in politics. His shrewdness and timing were such that at the same time as he agreed and coordinated with the three policies of England, America and the Soviet Union, each of these governments saw his leadership as beneficial to them. Each of the countries had their own legitimate reasons for empowering the military[6]; The British forced “Mansour ul-Molk” to resign because he was delaying the oil bill and was not willing to defend it, so that Razmara could become the prime minister because they hoped that, with his special cleverness, Razmara would To complete the oil bill in their favor. The Americans also needed a successful military to be able to maintain Iran’s security and be less corrupt than Pahlavi family does, but they, who at that time strongly wanted to get Iran’s oil, did not imagine that Razmara would pay due attention to their demands in the flow of oil, will not do it, for this reason, although the Americans were among those who advised the Shah to appoint Razmara as the prime minister, they soon changed their attitude towards him and changed from fulfilling their promises to Razmara indicating the granting of aid to his government an they refrained him. In fact, Razmara did not take any side in dealing with the three prominent powers in Iran’s current politics, England, America, and Russia.
The life of his government was short, but he tried to follow a neutral and balanced policy towards these three countries during his tenure. This policy was especially not liked by the Americans, who were trying to become active activists in Iran’s politics as soon as possible by emptying the feet of the British. On the opposite side of Razmara, Muhammad Reza made maximum use and opportunism of America’s eagerness to get involved in Iran’s politics, which, of course, was hard to come by when he found out that the Americans had given him the code name Snail, and they called him by this derogatory name. If Muhammad Reza was sure of America’s continued support for Razmara, it would have been impossible for him to plan to kill Razmara. What made his bold in this work was cutting America from the prime minister.
Another reason for Muhammad Reza’s determination to kill Razmara was that Razmara was a self-made with strong personality, and the Shah could not tolerate any strong prime minister and politician with good intentions and cooperation, mainly because of his own inherent weakness and even in this particular case considered Razmara a serious threat to his throne[7].
Razmara and supplementary bill/Gas-Golsheian Agreement
Before taking the order of the Prime Minister, Razmara tried to reconcile with ” Mossadiq” in any way possible, so that he might be able to get his support in approving the oil bill as the expediency of the day demanded. Because Mossadiq didn’t think about anything except breaking the exclusive relationship of England with the issue of Iranian oil, without thinking about its effects and consequences. At this time, Mossadiq strongly wanted to open the feet of the Americans to Iran’s oil table.
It was under these conditions that Razmara formed his cabinet on June 26, 1950 amid widespread protests by the hired representatives. Undoubtedly, the most important issue facing Razmara was the oil annexation bill and thwarting the efforts of some representatives to nationalize the oil industry, which Razmara did not consider suitable under the conditions of that time. The desire of the Majlis issued the decree of the Prime Minister in the name of Haji Ali Razmara, the Chief of Staff of the Army. Razmara also introduced his government the next day, June 26, 1950.
The oil commission, which was formed on June 20, 1950, asked Mansour’s government in the first meeting to provide the oil file to the commission, but this was not done until the beginning of Razmara’s prime ministership. Therefore, the commission wrote a letter to the new prime minister and warned him to send the oil file to the commission with a clear statement about the supplementary bill within ten days. Within the given deadline, the government sent the oil file to the commission; But Razmara did not comment on the supplementary bill.
In this regard, the representatives of the so-called National Front, along with two members of the commission, impeached the government for interfering in the implementation of the law of October 21, 1947, which in paragraph e, was stated:
The government is obliged to carry out the necessary negotiations and measures, especially regarding the oil of the south, in order to fulfill the national rights, and to inform the Majlis of the result[8].
At the same time, Demagogue Muhammad Mossadiq, who had hand in hand with Muhammad Reza Pahlavi in order the bring the United State on the Iran’s Oil table said in a press interview: The National Front cannot recognize the Darcy Agreement and the 1933 Agreement, as well as the annexation agreement, and these types of worthless documents will not be a means of usurping people’s rights[9].
The impeachment of the government lasted for four days and Lieutenant General Razmara was forced to defend the supplementary agreement bill. Thus, the struggle for oil became more difficult.
Mossadiq and the representatives of the so-called National Front in the Majlis believed that the biggest loss of the supplementary contract bill is the legalization of the 1933 contract[10]. Because it was stated in Article 10 of the supplementary contract: by observing the provisions of this contract, the main contract [1933/1312] will remain in full force and validity. In the meantime, the press also played a very big role in arousing public opinion.
Razmara and the issue of Nationalization of the Oil Industry
It should be noted that the nationalization of oil globally began in the 1930s when Mexico declared its oil industry nationalized. However, Mexico did not cancel the concessions of oil companies and therefore was different with what Mossadiq had in his mind.
At the 22nd meeting of the Oil Commission, Mossadiq’s response to the letter of Finance Minister Gholam Hussein Forohar, in which he defended the supplementary bill, was read. Rejecting the views of the finance minister, Mossadiq discussed the theory of nationalizing the oil industry throughout the country. In the thesis, the proposal of the so-called national front was put forward: in the name of the happiness of the Iranian people and in order to help ensure world peace, we suggest that the oil industry in all regions of the country, without exception, be declared national. That means exploration, extraction and exploitation should be in the hands of the Iranian people. Haerizadeh[11], Allahyar Saleh[12], Dr. Shaygan[13], Mossadiq, Hussein Makki[14].
However, the Oil Commission, which never accepted the principle of nationalization of oil industries throughout the country until the murder of Razmara, in a private meeting in which the Democrat Mossadiq!! As the chairman of that so-called commission, did not allow the members of the commission to go to the toilet, he unanimously rejected the supplementary agreement:
The Oil Commission, which was formed according to the decision of the Majlis of June 20, 1950, after negotiations and studies, came to the conclusion that the Saed-Gas supplementary agreement is not enough to fulfill Iran’s rights. Therefore, he expresses his opposition to it[15].
With the publication of the news of the oil commission’s opposition to the supplementary agreement, a general uprising took place at the instigation of Mossadiq, Kashani and the Fadaeian-i Islam, who were friends of each other at that time, and the government in turn increased its pressure and harshness on the people and the hired press.
On the 10th of December 1950, the report of the Oil Commission was read by Hussein Makki (reporter of the commission) in the public hall of the Majlis. In this report, the oil commission had unanimously announced its opposition to the supplementary agreement bill. Of course, the report also mentioned the proposal of the representatives of the National Front and not the members of the Oil Commission regarding the nationalization of oil industries throughout the country.
In that day pro-nationalization of oil, like those who poured into the streets in 1977 and 1978 and later regretted, by holding large gatherings, they declared their support for the plan to nationalize the oil industry throughout the country without knowing what means nationalization of oil. In the meantime, Aboulqasim Kashani, who replaced oil with Kermanshahi ghee, also announced his support for this step, and a group of clerics also announced their support for his action.
Lt. Gen. Razmara, who said in a meeting attended by some representatives that Iranians do not have the ability to make pipes/sunglasses [of course, he was wrong because based on subsequent archaeological excavations, it was found that the age of sunglass making in Iran reaches the Bronze Age!], what about the oil industry, decided to withdraw the supplementary agreement bill. Therefore, on December 23, 1950/3rd of dey1329, Gholam Hussein Forohar, the Minister of Finance, withdrew the bill following his remarks in the public meeting of the Majlis.
After a while, the struggles of the supporters of oil nationalization intensified and the demonstrations of supporters in the Majlis and outside it, as well as protests in domestic and foreign circles intensified; The anger of the British in Tehran and London due to the rejection of “Gas Golshaian’s Bill” increased the pressure on Razmara. In response to the supporters of the so-called national front who demanded the nationalization of oil, the prime minister explained that this project is not practical in our country at the moment and we may not be able to afford it[16].
Razmara resisted those Majlis who pressured him to nationalize Iran’s oil; these representatives, who were in the absolute minority and under the best conditions before Razmara’s assassination, did not even reach 10 people.
The Prime Minister also had opponents in the Senate, such as: Mateen Daftari [a relative of Mossadiq and his senior son-in-law], Seyyed Muhammad Tadin [a very right-wing person and a supporter of the court and one of the heads of the Majlis during Reza Shah’s tenure and an important factor in changing the monarchy]. Fazl-ullah Zahedi [one of the later perpetrators of the murder of General Afshar Tous and the main perpetrator and prime minister of the CIA coup on 19 August 1953; A corrupt person in every sense of character], Adl ul-Molk Dadgar [a member of the iron committee of Seyyed Zia, whose coup d’etat in 1299 was one of his crimes, and for several terms the Speaker of the Majlis during Reza Shah’s dictatorship and trusted by Ribbentrop, the foreign minister of Nazi Germany, and senator for many times], Dr. Hessabi [a scientifically distinguished but politically uncertain figure[17]] and Abdul Hussein Nikpour [five-term member of the Majlis and five-term senator and for more than twenty years the head of the Chamber of Commerce and member of the Council Higher Economics]. In the Majlis, apart from the eight-member faction of the National Front headed by Mossadiq, several individuals such as: Moazzami [Member of the National Front] and Jamal Emami [a right-winger and hard-headed supporter of the Shah and the court] also opposed him[18].
Razmara oil policy
The focus of Razmara’s efforts at this time was that the Iranian government would receive a larger share of the income from the sale of Iranian oil, and it sought to conclude a new agreement with the British-Iranian Oil Company. At this time, the (American) Aramco company had signed an agreement (50-50) with Saudi Arabia[19]. But the Anglo-Iranian Oil Company was not easily willing to make similar arrangements with Iran.
In this way, Razmara’s plan was to nationalize oil in the long term and gain convincing concessions for the oil company until the right time for nationalization of oil. When both sides showed too much stubbornness, Razmara tried to change the game and put the Majlis and the oil company in front of each other and warn them of the bitter consequences of their behavior and finally, his correct opinion was proved. His feeling was that due to Iran’s financial issues and lack of technical expertise, nationalizing the oil industry is still too early and it will be disastrous for the country economically which was proved was correct later on. Razmara eventually succeeded in carrying out his opinion and approving a contract with the British in which the share of each party was considered to be 50% of the company’s income. And this was his winner card in the battle against Mossadiq and his allies. However, despite the insistence of the British, he unfortunately failed to raise this issue in the Majlis; a negligence that cost him and the people of Iran dearly. He thought that he could preserve the government by doing this, and on the other hand, he had the illusion that the oil nationalization bill would not be approved soon in the Majlis in which the British embassy and Shah/court had a lot of influence, a miscalculation that due of it both Razmara and the people of Iran paid a heavy price; With all his intelligence, he could not understand that the Shah was behind the nationalization of oil. This fifty percent agreement was what the British, who new that American want to share in oil of Iran against the British’s interest and never wanted to accept, but considering the conditions and atmosphere that Mossadiq, Kashani and their allies had created in the society which meant the loss of all the income of the Iranian and British oil companies, this for them, the contract was an escape clause and therefore they accepted it. The path that the Razmara government had set before them.
It was in this situation that the impeachment of members of the National Front was raised and Razmara responded to it. The minority believed that they do not have judicial security and that the government of Razmara is preparing for a dictatorship. Though the member of Majlis voted, out of 103 people present, 91 people in favor of Razmara. This opinion showed that the minority in the Majlis was an absolute minority and their number did not exceed 12 people, while these events were taking place in the Majlis that in that day a large gathering was held by Fadaeian-i Islam, accomplices of their allay National Front, for Intimidation of the government and Majlis and giving in to the nationalization of oil. The slogans of the seduced crowd were all against the British oil company and the strong condemnation of the Razmara government. But the Majlis showed that they were not influenced by the commotion outside the Majlis and the dictatorship of the minority inside the Majlis.
In the meantime, the British ambassador was anxiously witnessing what was happening around him and was constantly in contact with the prime minister and asked him to go to the Majlis as soon as possible and announce the 50-50 agreement[20]. The ambassador believed that with the announcement of this agreement, the anti-British atmosphere that had formed in the society will be alleviated. The British ambassador was worried about the news coming from the Majlis, which showed that in the oil commission, Mossadiq and his allies in the national front are working hard while Razmara would only respond calmly, trust me.
On the other hand, Shah/court and Mossadiq, who were determined to remove oil from the British monopoly and open the American foot to Iran, probably, according to me, they were informed of the agreement between the British Embassy and Razmara regarding oil based on the principle of halving, and therefore Shah speed the conspiracy against Razmara and decided to eliminate the prime minister before he introduce the 50/50agreement in Majlis.
In this regard, there is no doubt that the Shah was extremely afraid of Razmaraa, because he had a very strong influence in the army and was respected by the majority of the nobles, and he was easily able to take control of the armed forces, and at the same time, after the head of the government had good relations with England and America, and by turning a blind eye to the escape of Tudeh party leaders from prison, he had also established good relations with the Soviet Union, and thus, in all respects, he was considered a very big danger for the Shah; Someone who had claimed here and there that “neither Razmara is Reza Shah nor I am Ahmad Shah”[21]. The Shah felt the danger in those days, and therefore, in order not to suffer the fate of Ahmad Shah, he decided to destroy Razmara, and he did the same.
The secrets of Razmara assassination
Regarding the assassination of Razmara, as it has been determined since then, without any doubt, that assassination was the work of the court and the Shah himself, who had used the Fadaeian-i Islam as a tool. A few days before this plan be carried out, in the meeting of the Nawab Safavi with Shah, the so-called first person of the country emphasized the false issue that Razmara is a source of problems… and incited this terrorist group assassinate Razmara. Of course, as some military experts say, at the same time that the members of Fadaeian-i Islam shoot Razmara, one of the guards of the Shah’s court shoot and killed him from very short distance[22]. In addition, during the national movement, a very close cooperation was formed between the court and Mossadiq[23].
Another consideration of Razmara in getting the 50/50 contract unveiled was that if he presented that contract to the Majlis, he would lose the support of America. In America’s policies at that time in Iran, oil had the first priority, and the administration of that country by a strong pressure wanted to prevent the danger of Iran falling into the arms of the communists, and to establish a healthier government in Iran was the next priority for the United States administration. The Americans had three problems, one was oil of Iran, which was a monopoly of the British, the second was the existence of a powerful government to stop the Tudeh Party, because at that time the specter of McCarthyism had occupied all the minds of the Americans, and the third was a healthier government. Razmara could help America in the direction of a stronger and healthier government, but in the case of oil, it should wait, unless Razmara would put them in front of a done deal by carrying out a coup.
The Shah, who was getting more and more worried about Razmara’s intentions, a few days before Razmara’s assassination, had suggested to Mossadiq to become the Prime Minister instead of Razmara, but Mossadiq had refused to accept the Shah’s proposal at that time. The reason of it was evident. Mossadiq could not get the Majlis yes for his plan so-called nationalization of oil and under the influence of Britain it was not possible at that time to get the confidence vote for his government.
The reason why Mossadiq was interested in the nationalization of the oil industry before becoming the prime minister was that he wanted to be hero in campaign against Britain by any mean
Under those conditions, Razmara would have either staged a coup and overthrown the Shah, or he would have left, or he would have stayed and been killed. Somewhere, without providing a document or evidence, it has been said that Razmara planned to launch a coup against the Shah on March 8, 1950, when Shah was supposed to go to Varamin a small city near Tehran. The Shah’s appeal to the Fadaeian-i Islam on the 6th of March, to complete the work of Razmara actually shows that the Shah saw the danger very closely. Of course, if things went as planned by Razmara and he could announce the halving agreement in the Majlis, the ground for his coup would be more ready. Because in that case, the British would have supported him more fervently.
In this way, before the assassination of Razmara, the Shah first tried to appoint Mossadiq in his place, and in addition, through Seyyed Jalal Tehrani, an attempt was made to get Razmara to resign, which Razmara refused to accept[24], and therefore the Shah whose aim was to remove Razmara, at this time, meets the Fadaeian-i Islam asking them to start his plan. Nawab says: “During the prime minister ship of Razmara, Seyyed Abdul Hussein Vahedi and I requested a meeting with the Shah. In that meeting, we complained to the Shah about the corruption in the country when and where you considers yourself a Muslim [!] why you do not stop all this corruption and immorality. Then we added that our intention is to destroy the causes of corruption. In response, the Shah accepted the existence of corruption, but put all the blame on Razmara[25].
In addition to this meeting, there are other evidences that confirm the Shah’s direct involvement in the murder of Razmara through using the Fadaeian-i Islam as a tool, which clearly indicates that the Shah intended to destroy Razmara, and since then even in the method of assassination, the officials of the court also played a direct role, as Muhammad Amini wrote in the book “Deshneh Soudagaran siassi dar kaf-i dast khonin of the Fadaeian-i Islam ” [The sting of political profiteers in the bloody hands of Fadaeian-i Islam]: “Mr. Rafiei told Muhammad Turkman that on the evening of the 15th of Esfand, he hosted Nawab Safavi, the Wahedi brothers and Khalil Tahmasabi and “Before the evening, Mr. Seyed Hashim Husseini Tehrani came to our house excitedly and said: Mr. Feridouni said that if you want to kill Razmara, be ready because the aforementioned will participate in the funeral ceremony [Faiz] tomorrow morning.” He will be present at the Sultani Mosque” and further on, we read in the same place: “The head of the Fadaeian-i Islam organization adds that Feridouni[26] did not stop at sending a message and that night before killing Razmara, he went to our house, which was located on Lurzadeh street. He came and repeated the same thing.”
There is evidence that Razmara intended to do this on March 16. This is why we see that Assadullah Alam, in order to carry out Shah Order, did drag Razmara to the slaughterhouse. On the appointed day, March 7, Asadollah Alam, who was the Shah’s eyes and ears, went to the Prime Minister’s office early in the morning, but Razmara was not there. Alam then went with Razmara’s deputy to the Majlis, and when he didn’t find Razmara there, he left the session and finally found him. With much insistence and by saying that the Shah had requested Razmara to attend the memorial service for Faiz on his behalf, Alam took him to the service at the Soltani Mosque. The fact that Razmara was taken to the mosque under the insistence and pressure of the Shah’s close associate indicates that every effort was made to somehow lead him to his death. After the assassination, when Brigadier General Muhammad Daftari[27], the head of the national police, arrived at Marble Palace from SultaniMosque, the Shah in presence of Alam, had laughed and said, “Go, I know[28].”
After his release from prison in 1952, Khalil Tahmasabi explained his motivation for killing Razmara as follows: “Razmara was plotting to kill the Shah and deceived him. It was through these illegal actions that Razmara managed to reach high ranks and even occupied the position of Prime Minister. Later, however, His Imperial Majesty realized that the assassination attempt on February 4, 1949 had been instigated by Razmara[29]“
Regarding the involvement of others in this affair, Navab Safavi’s wife stated in an interview: “The Shah knew that Navab would not remain silent against Razmara. Evidence indicated that if the Fadaeian failed to eliminate Razmara, he would swiftly arrest all of the Shah’s supporters under the pretense of security. For this reason, an army officer was assigned to move alongside Khalil Tahmasabi, and if Tahmasabi failed to complete the assassination, he would shoot Razmara with a Colt pistol[30].”
The evidence suggesting that there were two shooters includes, firstly, the fact that bullets were fired at Razmara from two different directions: one bullet entered his neck from the left side and exited through his forehead, while two other bullets entered his shoulder from the right side and exited through his chest and shoulder. Secondly, the depth and diameter of the wounds indicated that the bullets were not fired from a small revolver but from a Colt pistol, a weapon exclusively available to the military. The reason for this was that the Shah and his associates concluded that if Razmara were merely wounded and not killed, he would not leave them in peace. Therefore, he had to be killed. An army sergeant was found and sent with Alam to the Soltani Mosque. His task was to immediately target Razmara with the Colt at close range as soon as the sound of Tahmasabi’s gunshot was heard, ensuring no chance of error in Razmara’s assassination.
Escape of Tudeh Party Prisoners Case
The escape of several political prisoners from the Tudeh Party added to Razmara’s difficulties during his six-month tenure. This incident was so precise and well-executed that it immediately raised suspicions of Razmara’s direct cooperation and secret collusion with the Soviets in the minds of the public[31]. One argument for Razmara’s role in facilitating the escape is that the truck used for the prisoners’ escape belonged to the military, with armed soldiers and guards on board, making it unlikely to be a staged event. The conclusion, however, is weak. It’s clear that escaping from prison with a military truck, driven by a military driver and carrying soldiers, would require cooperation from prison staff. The key point is to determine whether those who facilitated the escape did so under Razmara’s orders or at least with his consent. Razmara’s true political intention for enabling the Tudeh members’ escape was, supposedly, that their escape would establish their guilt, as their flight would confirm their crimes, while also pleasing the northern neighbor (Russia) and revealing his connections with the Tudeh leaders. Razmara had hinted multiple times that the National Front should be disrupted by the Tudeh[32]. However, none of these arguments stand on solid ground. Why should the prisoners be acquitted after trial? Some might indeed be acquitted, which would be appropriate, as the Constitution allowed for the formation of meetings and political parties. But why would they take action against the government if they were acquitted? Such assumptions hardly align with Razmara, who was among Iran’s most intelligent officers.
During this period, Razmara also began secret negotiations with the British oil company. In a highly confidential meeting, he engaged with the British oil company’s envoy, requesting that the company promptly submit its proposal for oil deals to the Iranian government. As a result of these talks, both Iranian and British sides agreed to a 50-50 profit-sharing arrangement for oil revenue. Razmara insisted that this agreement be kept secret until a final decision was reached. Under this deal, Iran’s oil income would have tripled compared to the previous agreement[34].
The fact that the British were willing to sign a new contract based on equal income was significant and offers insight into the hidden motives behind Razmara’s assassination. Mahmoud Toloei, in The Game of Power, suggests that Razmara kept this 50-50 agreement secret due to his intentions to stage a coup and overthrow Muhammad Reza Shah, planning to reveal the deal after a successful coup to secure their/Briton support[35]. However, the reality is that Razmara was scheduled to present this agreement in Majlis on March 7; as some say, “the oil contract was in his pocket when he was killed.”
In late February 1951, the Shah learned about the Prime Minister’s secret connections with the British, which increased his suspicions of him. At the same time, the Shah’s agents in the military informed him of suspicious military activities and Razmara’s intention to assassinate him. Concerned about Razmara’s rising power, the Shah warned him in a letter, stating, “You are not Reza Shah, nor am I Ahmad Shah. Abandon this ambition, or it will cost you your life[36]“
Razmara’s Motive in Plotting to Assassinate the Shah
Undoubtedly, Razmara’s ambition played a primary role here; he was a man whose only satisfaction came from reaching the highest position in the country. Regarding his domestic and foreign alliances, he was known for closely aligning himself with embassies of various countries, trying to keep everyone on his side. Though he did not believe in the Tudeh Party, he saw it as potentially useful to his success and maintained regular contact with them. Although Tudeh leaders deny this connection, according to Toloei, “Kianouri,” one of the Tudeh leaders, praised Razmara so highly that it he show clearly Razmara intentions[37]. Additionally, Anvar Khamei, another Tudeh leader, perceived British involvement behind these plans. He stated, “Now, after years and much disclosure, it has become clear that Razmara was the main orchestrator of the Shah’s assassination attempt[38] and coup, with the British executing this plan through him to establish a military dictatorship and suppress the movement against the oil concession in the south from the outset[39].
The primary benefit Razmara would gain from this assassination was that if the Shah were killed, Razmara would likely assume absolute power. The government and ministers were so ineffective that they feared him even before this incident[40].”
Razmara was an intelligent, hardworking, serious, and power-seeking man. He was considered knowledgeable and an expert in his field. During his military career, he authored works on Iran’s military geography, written during his time teaching at the War University. Fearless and unforgiving in pursuing his goals, he married into the Hedayat family and had five children.
The Fate of Khalil Tahmasabi
Everyone who saw Razmara’s bullet wounds had no doubt that he was killed by a Colt pistol bullet, not a small-caliber weapon. Tahmasabi, by taking responsibility for Razmara’s assassination, shielded others’ intentions; he understood the situation and had no way back[41]. In 1952, he was protected from prosecution by a law passed by Majlis under Prime Minister Mossadiq, which the Shah ratified. His execution was not for shooting Razmara but rather for other charges attributed to him[42].
Reaction of Mossadiq to the Razmara Assassination
when the news of Razmara’s assassination reached the Majlis, Mossadiq was in the oil commission investigating how to nationalize oil and did not even allow any of the members of the commission to leave the room and threatened them to resign first and then leave the meeting, that it shows how much he was excited at that time in order to intimidate the Majlis and push forward the approval of the oil nationalization plan.
Premiership of Mossadiq
When the Majlis voted for Mossadiq’s Premiership by staging Jamal Emami the closest person among the Majlis representatives to the Shah, he made the approval of his 9-point plan as a pre-condition for the acceptance of the prime minister job, which is not known when he wrote it? Because he turned it away immediately. Therefore, the Majlis approved it in the same session, the Senate approved it the next day, and the Shah immediately signed it. It was after that that Mossadiq became the prime minister.
[3] – مهدی نیا، جعفر، زندگی سیاسی رزم آرا، تهران، پاسارگاد، بیتا، ص14.
[4] – قدس، رضا؛ ظهور و سقوط رزم آرا، تهران، نگاه، 1372، ص32.
[5] – یکی از مهره های امریکا که بعدها بخاطر داشتن رابطه با سازمان اطلاعات امریکا، سیا، نقش مهمی در کودتای امریکایی 28 امرداد ایفا نمود.
7- طلوعی، محمود؛ پیشین، ص387.
[7] – روبین، باری؛ جنگ قدرتها در ایران، ترجمه محمود طلوعی، تهران، آشتیانی، بیتا، ص57.
[8] – که ایرادی بسیار نابجا و تنها بخاطر در فشار گذاشتن رزم آرا بود، زیرا هنوز یک هفته نشده بود که او نخست وزیر شده بود. در اساس در دهه 1320 ، دو نفر خود ساخته به وزارت رسیدند؛ کسانی که از خانواده های دوله و سلطنه نبودند و چون خاری بودند در چشم خاندانها حمومتگر خائن ایران نظیر اسفندیاری، فرمانفرمائیان، امامی و… و هر دو چون با پدرسوختگیهای رایج در سیاست ایران آشنا نبودند بسادگی سرشان رفت زیر آب؛ این دو نفر هژیر و رزم آرا بودند. هژیر در انتخابات دور شانزدهم دخالتی نداشت. رتبه رأی افراد انتخاب شده از تهران قبل از ترور هژیر و بعد از ترور هژیر روشنگر و مؤید همین مطلب است. بعلاوه هژیر در پست وزارت دربار مجری نظرات شاه بود و مسئولیّت انتخابات همیشه متوجه وزارت کشور است و نه وزارت دربار. منصور که از وابستگان به خانواده های اشرافی بود چون دید بوی نفت با بوی خون قاطی شده زود خود را کنار کشید. زمینه را با تشکیل کمیسیون نفت و برگرداندن کاشانی به ایران علیه رزم آرا چید و او را در آتش و بلا انداخت. رزم آرا سالها منتظر بود که به نخست وزیری برسد و از همۀ افراد آن زمان، بخصوص محمد رضا، هم یک سر و گردن معنوی بالاتر بود. محمد رضا شاه برای آنکه او را به مذبح ببرد و سر به نیست کند، بدون کسب رأی تمایل مجلس او را نخست وزیر کرد. چه بسا اگر رأی تمایل مطرح می شد او در اساس نخست وزیر نمی شد. ولی محمد رضا عمداً این کار را کرد زیرا می دانست رزم آرا مردی جدی و منضبط است و از زیر مسئولیّت شانه خالی نمی کند و بعلاوه از او بشدت احساس خطر می کرد و می خواست او را به هر نحو که هست از میان بردارد، چون خودش شخص بسیار ضعیفی بود و از هر آدم با هوش و با قدرتی متنفر بود. رزم آرا ابداً مخالف ملّی شدن نفت نبود، منتها زمان آن را مناسب نمی دید و خواستار آن بود که با قرارداد مناسبی وضع چند سال ادامه پیدا کند و از نظر فنی ایرانیان آماده راه اندازی تاسیسات نفت بشوند، آن وقت آن را ملی کند.
[10] – چه قانونی و چه غیر قانونی؛ تا آن زمان ملاک عمل بود و در آینده نیز یا بایستی اصلاح می شد و یا با قرار داد دیگری عوض می شد. در فردای جنگ جهانی دوم هر کسی با هر بهرۀ هوشی می دانست که انگلیس در وضعیتی نیست که بتواند لشکر به جایی بکشد. آن کشور توانسته بود از نابودی خودش توسط آلمان جلو گیری کند ولی پیروز که نشده بود. این امریکاییها بودند که بدون شلیک یک گلوله در خاک امریکا پیروز شده بودند. انگلیس هم مثل آلمان ویرانه ای بود و در آن زمان بدنبال ساختن خودشان بودند؛ جدا شدن هند پاپتی از انگلیس نشان دهنده ضعف مفرط آن کشور پس از جنگ جهانی دوم بود. امریکاییها در همه جا خواهان آن بودند که انگلیسیها را از قدرت پایین کشیده خودشان را جای آنها بالا بکشند و ایران یکی از آنجاها بود. پس زمان مناسب برای چانه زنی در مورد نفت بود، منتها مصدق آنچنان بازی را بد آنجام داد که نه یک دینار به درآمد ایران اضافه کرد آخر سر هم یک مشت لات و رجاله و چاقوکش را بر این مملکت مسلط کرد. خواهش دارم خوانندگان محترم حتماًٌ خاطرات تاج الملوک را بخوانند بسیار آموزنده و رهگشا است. هرگز هم فکر نکنند آنچه او گفته دروغ است، نه، او در آن سن و سال و در آن شرایط و آن بیماری در موقعیتی نبوده که دروغ بگوید؛ همانگونه که ایرانیان لازم است حتماً خاطرات علم را بخونند. او سالهای زیادی خیانتهای متنوع و متعددی به ایران کرد ولی خاطراتش در بیشتر جاها، شاید 90 درصد آنچه نوشته، واقعیات این دوره از تاریخ مملکت است. خلاف آنچه که محمد ضا نوشته و گفته که بیشتر دروغ و بی اساس و گمراه کننده است.
[11] – او در ماه امرداد 1332 از مصدق به سازمان ملل شکایت کرد که مصدق با روش دیکتاتور ها کشور را اداره می کند!
[12] – اللّهیار صالح در 12 فروردین 1358 همراه داریوش فروهربه برقراری جمهوری اسلامی در رأی داد. وی در برابر دوربین تلویزیون گفت: خوشحالم که پیش از مرگ به جمهوری اسلامی رای میدهم. او شانس آورد و زنده نماند تا مانند داریوش فروهر کارد آجین شود.
[13] – پس از کودتای ۲۸ مرداد با همکاری دو سازمان سیا و سازمان اطلاعات مخفی بریتانیا شایگان مانند سایر اعضای جبهه ملی و همکاران محمد مصدق دستگیر شدند. او را همراه با حسین فاطمی چهرههای برجسته جناح چپ دولت مصدق مینامیدند که پس از کودتای ۲۵ مرداد در سخنرانی در میدان بهارستان شاه را کالایی نامید که قرار بود به تهران بیاید اما به بغداد رفت. تا سال ۱۳۳۴ در زندان به سر برد. پس از سپری کردن دوران زندان شایگان ناگزیر شد، ایران را به سوی آمریکا ترک می گوید. در آمریکا او به همراه خانواده در شهر کوچک نیوراشل در حومه نیویورک اقامت گزید و در دانشگاه معروف نیواسکول به تدریس زبان فارسی پرداخت. اما در آنجا نیز با تهمت کمونیستی مواجه شد. علیرغم این وقایع تا زمان پیروزی انقلاب رهبری جبهه ملی در آمریکا را بر عهده گرفت. در اسفند ۵۷ نیز به ایران بازگشت و از نظر جایگاه علمی و ادبی از برخی گروهها به عنوان کاندیدای ریاست جمهوری انتخاب شد. اما ترجیح داد این پیشنهاد را مسکوت بگذراند و به فعالیتهای دانشگاهی بپردازد. سخنرانی او در سالروز یکصدمین زادروز مصدق در اردیبهشت ۵۸ و سخنان او در گردهمایی کانون وکلا که خرداد ۵۸ شکل گرفت را باید از آخرین فعالیت های او برشمرد. دکتر شایگان در ۹ مرداد ۵۸ نیز در گردهمایی جبهه دموکراتیک ملی که توسط بازماندگان محمد دفتری عامل مصدق در پیشبرد کودتا 28 امرداد تشکیل شده بود سخنرانی کرد.
[14] – کتاب سیاه ـ مذاکرات کمیسیون نفت ـ حسین مکی ـ ص 356.
[15] – جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران ـ ص 11. حسین مکی پس از کودتا در ۲۵ شهریور 1332 طبق تصویبنامه هیئت وزیران دولت کودتا به عضویت شورای عالی نفت انتخاب شد. در سال ۱۳۳۴ به دنبال سوءقصد به حسین علاء به دادرسی ارتش به پرونده قتل رزم آرا رسیدگی کرد و عدهای در حدود ۲۲ نفر بازداشت شدند که از جمله آنها حسین مکی بود. مدت زندانیاش نزدیک به یک ماه طول کشید. مکی به اتفاق مظفر بقائی در سال ۱۳۳۹ سازمان نگهبان آزادی؟ را بنیاد نهاد و علیه انتخابات تابستانی دوره بیستم اعلام جرم کرد، پس از مدت کوتاهی از این فعالیت جلوگیری شد و مکی از آن پس از فعالیتهای سیاسی تا حدودی کناره گرفت و به کار تدوین و تحقیق تاریخ معاصر پرداخت.
[17] – زمانی فردی از انیشتن پرسید که از استاد از نظر شما مشکل ترین علم کدام است؟ و انظار داشت بشنود ریاضی. امّا انیشتن با اینکه یهودی بود و یهودیان از کودکی می آموزند مقتصد باشند و لذا هر یهودی تا حدودی با اقتصاد آشنایی دارد، در پاسخ گفت «اقتصاد». این کمترین قلم در زمان دانشجویی در نخستین ترم دو واحد اقتصاد داشتم که اقتصاد خرد بود و با دوستان پیش از امتحان بقول معروف خرخوانی می کردیم و نوعی رقابت شدید هم در میان بود. امتحان را که دادیم و از جلسه بیرون آمدیم دیدم یکی از دوستان که با هم درس می خواندیم دارد گریه می کند. رفتم جلو پرسیدم چی شده؟ گفت خیلی خراب شد. گفتم مهم نیست و شروع به دلداری کردم و در جواب او که از وضع من پرسید گفتم بد نشد! روزی که نتیجه را زدند در تخته دیدم او شده است هجده ونیم و من شده ام 12 یعنی رفوزه! چون کمترین نمره قبولی 13 بود. رفتم پیش استاد که با من خیلی هم رابطه خوبی داشت، چگونگی را پرسیدم؟ گفت برای این تو را رد کردم که بدانی باید پاسخ سئوالات اقتصاد را مو بمو از روی کتاب بنویسی. خیلی زود است که بتوانی در اقتصاد از خودت مثال بزنی و قضیه ای را اثبات کنی؛ در این علم هر مثال دارای معنا و هر منحنی دارای خصوصیات تعریف شده خاص خود است.
[18] – تاریخ ثابت کرده است که عموم این افراد، با استثنای یکی دونفر که اساساً معلوم نیست در مجلس چه می کرده اند زیرا مرد علم بوده اند، بقیه خائن به منافع راستین مملکت بوده اند.
[19] – قرارداد 50-50 امریکا با سعودی ها اولین قرارداد از این نوع در خاورمیانه عمدتاً برای بیرون راندن انگلیس از خاورمیانه بود. اما این نوع قرار داد ها پیش از این تاریخ با کشورهای امریکای جنوبی منعقد شده بود.
[20] – کارشناسان اوپک بعدها نشان دادند که در این به اصطلاح تقسیم 50-50 عملا” فقط 6% درآمد نفت به کشور صاحب نفت می رسد و 94% دیگر سهم انحصارات امپریالیستی و دولت های امپریالیستی است.
[21] – در این مورد به خاطرات تاج الملوک، ملکه مادر، مراجعه نمایید.
[23] – در این مورد هم به خاطرات تاج الملوک، ملکه مادر، مراجعه نمایید.
[24] – نقل مجدد:رجوع شود به « دشنه سوداگران سیاسی در کف خونریز فداییان اسلام/محمد امینی » به نقل از « منوچهر فرمانفرماییان، ملاحظاتی چند در باره نفت، تهران، ۱۳۳٣، ص49»
[25] – نقل مجدد: رگبار امروز، شماره چهارم، بیست و یکم اردیبهشت ٥۸.
[26] – اسناد و گزارش های شهربانی به وزارت کشور و نامه های وزارت کشور به شهربانی و فرمانداری ها از سال ۱۳۲۱ تا پایان آن دهه، گواه براین است که احمد فریدونی گاه در مقام کفیل وزارت کشور و نیز سرپرست اداره سیاسی و اداره انتظامات آن وزارت خانه بوده و همه گزارش های محرمانه شهربانی و آگاهی پیرامون کوشش های حزبی در سرتاسر ایران به دست او می رسیده و پاسخ به آن ها نیز بیشتر دستینه او را به همراه دارد. رزم آرا پس از آغاز زمامداریش، کسی را به وزارت کشور نگماشت و آن وزارت خانه را به یاری احمد فریدونی که کفیل وزیر کشور بود اداره می کرد.٥۰ کفیل وزارت کشور و آگاهی رسانی به فدایـیان اسلام درباره نخست وزیر؟! » رجوع شود به « دشنه سوداگران سیاسی در کف خونریز فداییان اسلام/محمد امینی » به نقل از « منوچهر فرمانفرماییان، ملاحظاتی چند در باره نفت، تهران، ۱۳۳٣، ص49»
[27] – عمو زاده مصدق و از عوامل اصلی موفقیّت کودتای 28 امرداد 1332.
[28] – رجوع شود به « دشنه سوداگران سیاسی در کف خونریز فداییان اسلام/محمد امینی » به نقل از « منوچهر فرمانفرماییان، ملاحظاتی چند در باره نفت، تهران، ۱۳۳٣، ص49».
[30] – همان، به نقل از خاطراتی از نواب و فدایـیان اسلام، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، به روایت نیره سادات احتشام رضوی، ۲۴ دی ۱۳۸۴. هم چنین مراجعه شود به کهنه سرباز ، صص 354 تا 358
[31] – عاقلی، باقر؛ روزشمار تاریخ ایران، تهران، گفتار، 1374، صص316ـ317.
[33] – کدامیک از نخست وزیران ایران خدا وکیلی با انگلیس ارتباط نداشتند و مباهی به چنین ارتباطی نبودند. نقل می کنند که یکی از مأموران وزارت خارجه مقام های سیاسی را یکی پس از دیگری پشت سر می گذارد و به مدیرکلی می رسد. در این سمت پیش خودش فکر می کند که بهتر است باب خاصی هم با سفارت انگلیس باز کند. پس در ملاقاتی سفیر انگلیس را به شام دعوت می کند و پس از گپ زدن از سفیر می خواهد که او را از دوستان به حساب بیاورد. سفیر می گوید تو که مدتها است از دوستان مایی! منتها خودت نمی دانی؟ در آن سیستمی که شاه اش به رییس ساواک می گوید اطلاعات مورد نیاز امریکاییها را به آنها بده، و وزیر دربارش نوکر دست به سینه انگلیسیها است، داشتن رابطه با سفارت انگلیس که جرم نیست آنهم برای بدست آوردن موافقت نفت بر اساس 50/50. انگلیسیها برای آنکه امریکاییها وارد سفره نفت ایران نشوند بطور خصوصی گفته بودند با 60/40 هم موافق هستند. منتها سیاست آن بود که امریکاییها بر سفره نفت ایران بنشینند و این همه مظالم و فجایع را بیافرینند.
[34] – فاتح، مصطفی؛ پنجاه سال نفت ایران، تهران، کاوش، بیتا، چاپ اول، ص407.
[37] – – کیانوری از چه کسی تعریف نکرده است؟ نوه میرزا آقاخان نوری از برکت همین تعریفات نان می خورد وگرنه نه تحصیلاتی داشت و نه آنچنان سرمایه ای.
[38] – کدام ترور؟ 15 بهمن 1327؟ آن را که خود شاه طراحی کرده بود. اگر شاه طراحی نکرده بود چرا ضارب را بلافاصله کشتند؟ هیچ سندی در مورد ارتباط رزم آرا با ترور ساختگی 15 بهمن 1327 وجود ندارد. اگر اینطور بود شاه زرنگتر از این حرفها بود که رزم آرا رایک سال ونیم رییس ستاد ارتش نکهدارد تا نخست وزیر شود. شاید منظور برنامه ترور شاه در 17 اسفندبوده که در برخی مطالب نو نوشته از آن سخن رفته است. براساس این نوع نوشته ها رزم آرا قصد داشته شاه را که برنامه داشت روز 17 اسفند1329 از ورامین دیداری داشته باشد، ترور کند. این مطلب احتمالاً توسط طرفداران شاه عنوان شده تا عمل شاه در مورد قتل رزم آرا یک عمل دفاعی توجیه کرده و از قبح عمل شاه بکاهند.
[39] – که البته اکنون روش شده که آنچه انور خامه ای جنبش نام گذاشته در واقع توطئه ای با هدف شریک ساختن امریکا در منابع نفت ایران بود. تفاوت انگلیس و امریکا در این بود که انگلیس در سال 1950 دندانهایش برای پاره کردن دیگران تا حدی کند شده بود در عوض امریکاییها تازه یک دست کامل دندان از نوع دندان گرگ پیدا کرده بودند. اینها امروز که 62 سال از آن روزگار گذشته با بی حیایی کامل اعلام می کنند هر جا که کسی را پیدا کنند که علیه آنها اقدام می کند بدون توجه به حق حکمیّت دولتها و ملتها به حریم دولت و ملتها تجاوز کرده و آن مظنون را از پیش پای برخواهند داشت. بدون این که لحظه ای فکر کنند که مطامع بی حد و حصر و باج خواهی بی اندازه آنها است که موجب شده دنیایی را با خود دشمن کنند.
Ahmad Shahvary. 100 Crucial Hours: Spoken and unspoken Narration of the coup d’état of August 19, 1953, by the United States and Britain in Iran. 2014. 507 pages.
ISBN: 978-600-04-0725-4
You can buy this book in PDF format for 5 USD through PayPal payment to a_shahvary@yahoo.com.
Coup d’état (1)
Table of Content
Title Page
Forward 5
Author of the book 7
Chronology of the events ending to the nationalization of the oil industry in Iran 23
100Crucial Hours 291
US Foreign Policy in Iran and the Region 333
Beginning of the “Boots” and “Ajax” Operations 351
Revealing the Hidden Story of the Coup d’État 413
Internal Factors 423
Did the Tudeh Party of Iran actually and potentially have the ability to form a government in Iran?
احمد شه وری. حزب توده بهانۀ دولت امریکا برای انجام کودتا در ایران در سال 1332
. 1400/2021. 283 صفحه.
این کتاب را می توانید بصورت PDF به بهای 2 دلار و 80 سنت امریکا از طریق پرداخت بهPaypal به نامa_shahvary@yahoo.comخریداری نمایید. کتاب خریداری شده برای خریدار وسیله ایمیل فرستاده خواهد شد. لذا خواهشمند است پس از پرداخت بهای کتاب موضوع را از طریق ایمیلa_shahvary@yahoo.comاعلام فرمائید تا کتاب شما در اولین فرصت ارسال گردد.
کودتای 28 امرداد 1332 5
فهرست مطالب
عنوان صفحه
پیشگفتار 5
مقدمه 7
گاهشمار تشکیل حزب توده 11
حزب توده در یک نگاه 51
پایگاه طبقاتی حزب توده در دهه های 1320 و 1330 65
تشکیلات و سازمانهای وابسته به حزب توده 69
فرقه دموکرات آذربایجان 87
سازمان انقلابی حزب توده 93
حزب توده و کودتای امریکا و انگلیس در 28 امرداد 1332 95
حزب توده پس از کودتای 28 امرداد 1332 115
حزب توده از سال 1332 تا 1357 123
حمایت همه جانبه حزب توده از خط امام 125
سرگوب حزب توده در سالهای 1361 و 1362 127
حزب توده از 1362 به بعد 131
سرسپردگی حزب توده به شوروی 133
فعالیت های استانی حزب توده؛ مطالعه موردی استان مازندران 139
چگدنگی فرار سران حزب توده از زندان قصر در 4 آذر 1329 159
سیه روزی ملت ایران که روز 5 آبان 1403 نتوانست حتی یکی از 140 هواپیمای جنگی دشمن تشنه به خون ایرانیان را ساقط کند از کجا شروع شد؟
زنده یاد عبدالرحمن فرامرزی در روز 24 بهمن 1330 در روزنامه کیهان با نوشتن سرمقاله ای با عنوان «مقداری الاغ»، نتایج قرارداد با امریکا را که بر اساس آن پایگاه جاسوسی اصل 4 در ایران دایر شد، چنین بچالش کشیده بود:
«الحمدلله که بعد از چندین سال های و هو و تقاضای ما راجع به مساعدت آمریکا، مقداری الاغ نصیب گردید، زیرا موافقت شد که از اصل چهارم آقای ترومن مقداری الاغ برای اصلاح نژاد الاغهای ایران وارد سازند. انشاءالله خرهای قبرس خرتر از خرهای ما هستند و با آمدن ایشان خریت در این مملکت تکمیل خواهد شد. ولی من تصور میکردم که خر در این مملکت کم نیست و نقصی هم در خریت مشاهده نمیشود و لنگی کار ما از بیخری نیست زیرا تا امروز من هیچ نشنیده بودم که کسی از بیخری یا نقص خریت بنالد و آن چه ما بدان احتیاج داریم یک مساعدت جدی است که وضع اقتصادی خود را با آن تکانی بدهیم. من در صورت مساعدتهایی که آمریکا با انگلیس و ترکیه و ایتالیا و یونان کرده هیچ نامی از خر ندیدم، مگر در دنیا تنها ما هستیم که یگانه جنس و کالای مورد نیاز ما خر است. چه وعدهها که به ما دادند و چه چهرههای امیدی که به ما نشان دادند، عاقبت از تمام آنها خر درآمد. من نمیدانم شما چه فکر میکنید، در این که جنس خرهای داخل ایران پست و کوچک و کند و ضعیف است و احتیاج به اصلاح دارد شکی نیست ولی به نظر من ما را مسخره کردهاند.
از روزی که متفقین پا به مملکت ما گذاشتند به ما وعده مساعدت اقتصادی دادند و فراموش نمیکنم آن روزی را که مرحوم [محمد علی] فروغی ما را به کاخ ابیض خواست و گفت شایسته نیست که مطبوعات راجع به قراردادی که ما میخواهیم با متفقین ببندیم اظهار نظری نکنند و بعد اجبار دولت و صلاح مملکت را که در آن قرارداد مندرج بود، شرح داد. آقای [علی] سهیلی در آن موقع وزیر خارجه بود، گفت مخصوصاً قرارداد اقتصادی، برای این که وضع اقتصادی ما بسیار بد است. من گفتم مگر قرارداد اقتصادی هم میخواهند با ما ببندند؟ گفت: آنها این قصد را ندارند ولی شما باید طوری بنویسید که گردنشان بگذارید. یعنی این که اگر ما زیر بار ننگ قرارداد سیاسی می رویم یک قرارداد اقتصادی از ایشان در عوض می گیریم که خرابیهای خود را با آن اصلاح کنیم. قرارداد اقتصادی را بستند و بعد به ما گفتند بیایید میلیونها اسکناس چاپ کنید و بیست برابر زندگی خود را بالا ببرید برای این که متفقین از ما پول میخواهند. گفتیم این چه پولی است که باید به ایشان بدهیم؟ گفتند با ایشان قرارداد اقتصادی بستهایم و مجبوریم که به ایشان پول بدهیم! گفتم: انشاءالله مبارک است و اسکناس را تا آنجا چاپ کردیم و به ایشان دادیم که روز ورود ایشان به تهران روغن یک من بیست و پنج ریال بود ولی بعد از آن به پانصد ریال رسید و سایر زندگی ما نیز به همان تناسب بالا رفت.
این اولین مساعدتی بود که در نتیجه پامال ساختن بی طرفی و استقلال ما به ما کردند و بعد از آن هی وعده دادند، هی حرف زدند، هی احتیاجات ما را در مطبوعات خود منعکس ساختند و هر روز گفتند فردا کاروان مساعدت خواهد رسید، پیوسته حرف از پشت حرف آمد تا آخر گفتند بانک صادرات و واردات با سودی بیش از سود بازار جهان مبلغ ۲۵میلیون دولار به شما قرض خواهد داد ولی چنان که در دو – سه شماره پیش ما خواندید آخر گفتند آن را هم نخواهند داد برای این که امیدی به استرداد اصل پول خود ندارند. به هر کشور مستعمره و نیمهمستعمره همه چیز دادند و به آنها اعتماد دادند ولی ما بعد از آن همه وعده اعتبار ۲۵ میلیون دلار اعتبار نداشتیم و حالا خر میدهند. من اگر رئیس دولت [مصدق] بودم آن کسی را که این مساعدت به ما مبذول میدارد، سوار همان خر میکردم و برمیگرداندم و میگفتم بروید این خر را در مملکت خودتان سوار شوید… ».
احمد شه وری. تاریخ 150 سال روزنامه نٔگاری در ایران: 1183- شهریور 1320. 1397/2018. 407 صفحه.
شابک: 978-622-00-0870-5
این کتاب را می توانید بصورت PDF به بهای 4 دلار امریکا از طریق پرداخت بهPaypal به نامa_shahvary@yahoo.comخریداری نمایید. کتاب خریداری شده برای خریدار وسیله ایمیل فرستاده خواهد شد. لذا خواهشمند است پس از پرداخت بهای کتاب موضوع را از طریق ایمیلa_shahvary@yahoo.comاعلام فرمائید تا کتاب شما در اولین فرصت ارسال گردد.
مباحث اجتماعی 1
فهرست مطالب
پیشگفتار 5
مقدمه 11
تعریف و پیشینه کاربرد واژه روزنامه در ایران 17
پیشینه پیدایش روزنامه در جهان 21
تاریخ 150 سال روزنامه نگاری در ایران از 1183تا1320 23
این کتاب را می توانید بصورت PDF به بهای 1 دلار و 10 سنت امریکا از طریق پرداخت بهPaypal به نامa_shahvary@yahoo.comخریداری نمایید. کتاب خریداری شده برای خریدار وسیله ایمیل فرستاده خواهد شد. لذا خواهشمند است پس از پرداخت بهای کتاب موضوع را از طریق ایمیلa_shahvary@yahoo.comاعلام فرمائید تا کتاب شما در اولین فرصت ارسال گردد.
خداوندان اندیشه و حکمت 1
فهرست مطالب
عنوان صفحه
پیشگفتار 5
مقدمه 7
آنچه درباره سقراط گفته شده 9
محاکمه سقراط 33
حمایت سقراط از حکومت الیگارشی و تحقیر دموکراسی آتن 37
این کتاب را می توانید بصورت PDF به بهای 1 دلار و 80 سنت امریکا از طریق پرداخت بهPaypal به نامa_shahvary@yahoo.comخریداری نمایید. کتاب خریداری شده برای خریدار وسیله ایمیل فرستاده خواهد شد. لذا خواهشمند است پس از پرداخت بهای کتاب موضوع را از طریق ایمیلa_shahvary@yahoo.comاعلام فرمائید تا کتاب شما در اولین فرصت ارسال گردد.
ADABSARA 