شهر شهرِ فرنگ ِ خوب تماشا کن 0089
Regardez notre ville! Notre ville est la belle ville de France
راز و رمز ماندگاری حافظ در ذهن و زبان ایرانیان
1- یکی از مهمترین وجوه اهمیت و رازهای ماندگاری حافظ این است که او، خلاف بسیاری از بزرگان شعر کلاسیک ما که فقط شخصیت ادبیاند، فقط یک شخصیت «ادبی» صرف نیست. سلمان ساوجی، جلال عضد، ناصر بخارایی و کمال خجندی که همعصران و شاید رقیبان هنری حافظ هم هستند، فقط شاعر و ادیباند. خواجو هم که در جنب شیخ اجل سعدی از استادان و الهامبخشان حافظ است، هم ادیب است. گیریم عارف هم باشد. تفاوت خاصی با آنهایی که نام بردیم یا هستند و نام نبردیم، ندارد، اما حافظ با همه فرق دارد زیرا در جنب مسائل ادبی و فیالمثل داشتن بیان فصیح و بلیغ و کاربرد آرایهها در نهایت استادی، به مسائل ابدی هم می پردازد. مسائلی چون؛ عشق، حدیث وصل و هجران، مهر و وفا، دوستی، شادی، شادخواری و حدیث از مطرب و می گفتن و اینکه وظیفه گر برسد مصرفش گل است و نبید! به استورهها و شخصیتهای افسانهای ایران باستان، یا شاهنامه، پرداختن به دعا، درس و دل زدگی از قیل و قال مدرسه و پرداختن به باد عطر گردان صبا و باغ و بهار و گفتن از یار با سه چهره آسمانی، انسانی، ادبی و صحبت کردن از «می» با سه وجه عرفانی، انگوری و ادبی را باهم دارد؛ از تنهایی، پیری، فقر، امید، ایمان، شک، کتاب و دفتر یاد می کند و در عین حال از خرقه و خانقاه، صوفی و مشایخ شهر و خرابات مغان کی گوید.
حاصل آنکه از اغلب وجوه و ارزش های مثبت یا منفی زندگی با شیوایی و شیدایی، مضامین و معناهای باریک و دلنشین میآفریند؛ سخن گفتن او از ساقی و «می» که سراسری ترین دروننمایه شعر اوست، دیوان او را به بزرگ ترین و هنری ترین پدیده خمریه سرایی در کنار شعر فارسی بدل کرده است.
2- تنوع و تعدد مضامین و معانی در شعر حافظ بسی بیشتر از هر شاعر دیگر شاعران است. او در قریب 550 غزل خود بیش از 200 مضمون- هر مضمون در 10 تا 15 بیت- را آورده است
3- حافظ در آفرینش معانی استادی بتمام است و در این ساحت کمتر شاعری با او برابری کرده است؛ از این روی، حافظ تنها ادیبی مضمونساز نیست، بلکه متفکری معنیپرداز است.
4- دستورمندی و فصاحت؛ منظور از دستورمندی شعر حافظ این است که عبارات و جملات او به نحو تام و تمام بر وفق دستور زبان فارسی است و بسیار کم پیش میآید که اجزا و عناصر جمله/ مصراع را فی المثل بر اثر و به خاطر رعایت وزن و قافیه از جای قانونی آنها تغییر دهد. همچنین بخش اعظم غزلهای او ردیف دارد و بخش اعظم آنها «فعلی» است و از آنجا که در جمله صحیح و سلیس فارسی جای فعل در آخر جمله است، بیشتر غزل های او که گفتیم ردیف دار است و فعل ختم میشود. از این روی اگر سعدی به حق افصح المتکلمین است، حافظ در بیان بدیع معانی، چنانکه افتد دانی اصلح المتفکرین است. زیرا تا شیوه اندیشی در ذهن کسی نباشد، شیوا سرایی هم در زبان او نخواهد بود. این دستورمندی که حاصل شیوه اندیشی و سلامت طبع و سلامت نحو و تقطیع استادانه اجزای کلام است، دست به دست اندیشه والای حافظ داده و شاخه نبات کلک او را پدید آورده است.
5- اصلاحگری اجتماعی و انتقادگریهای حافظ؛ در عصر حافظ دو نهاد: شریعت و اصحاب آن، طریقت و احباب آن، از جاده عرف و اخلاق، انحراف یافته بود. در این اوضاع و احوال،
حافظ بی شبهه بین عرفان نظری بدون خرقه و خانقاه از یک سو، و تصوف عملی بعضی از صوفیان کژراه که «لقمه شبهه» میخوردند و «پشمینه پوش تندخو» بودند و «از عشق نشنیده بو»، فرق میگذاشت و در این راه نه فقط از کژراهه روان تصوف و از آلایش خرقه و خانقاه نشینان بیصفا، بلکه از موقوفه خواران نیز به انتقاد یاد می کند. او حتی از نهادهای دینی روزگار خود نیز با احتیاط و بی محابا منتقدانه سخن می گوید.
6- دعوت به «گذران خوش» به جای «خوشگذرانی». در این ساحت، به گفته شبلی نعمانی در «شعرالعجم»، حافظ ادامه دهنده مکتب و مرام خیام است. ضمن اینکه باید گفت شک و شبهات و نومیدی اش از خیام کمتر است بطوری که می توان گفت عشق، امید و ایمان از ارکان جهان بینی و لاجرم جهان شعری اوست. ضمن اینکه باده خیام نیز استعاری است، و مرادش از «می» چیزی است که حافظ می گوید:
ز باده هیچست اگر نیست این نه بس که تو را/فراغت آرد و اندیشه خطا ببرد.
اگرچه هم در رباعیات خیام، هم در غزلیات حافظ حدیث «صد کار کنی که می غلامست آن را» (خیام) و باده از خون رزان است نه از خون شماست (حافظ) به تکرار و تواتر آمده است.
درکل واژه های می، معشوق، ساقی و مطرب، و قناعت در اغلب غزلها و ابیات حافظ حضور دارد. شکر خواب صبحدم و امن و فراغ خاطر هم نعمتهایی است که حافظ در پی آنها هم هست. حاصل آنکه حافظ بیشتر از آنکه اهل ناز و نعمت باشد، اهل نوازش نعمت است و با روح و روحیه نستوه و امیدوارش از گریوههای زندگی سبکبار میگذرد. زندگی زیبا و زیبایی شناسانه دارد و بیآنکه اهل تجمل باشد.
7- دعوت به عشق؛ عشق از دستاوردهای بزرگ و اصلی در شعر حافظ است. عشق و معشوق در حافظ، هم آسمانی است، هم انسانی/ زمینی و هم گاهی نه این است و نه آن و عشق/ معشوق ادبی (نمادین) است که دستمایه مضمون و معناآفرینی از اسطوره عظیم عشق است.
8- دعوت به رندی؛ رندی «حکمت متعالی» حافظ است.
9- دعوت به اخلاق؛ حافظ به تمام معنای کلمه حکیم است و جانب اخلاق را همواره عزیز داشته و هرگز فرو نگذاشته است. اول از همه خود و دیگران را از «خودبینی» پرهیز داده است. او در اغلب غزلهایش یک دو بیت، در تعلیم مکارم اخلاق دارد:
جمشید جز حکایت جام از جهان نبرد/زنهار دل مبند بر اسیاب دنیوی
و:
خوش وقت بوریا و گدایی و خواب امن/کاین عیش نیست درخور او رنگ خسروی
و:
دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر/کای نور چشم من بجز از کشته ندروی.
در بیشتر موارد غزل خود را با اندیشه اخلاقی و عرفانی انتقادی پیش میبرد:
دو نصیحت کنمت بشنو و صد گنج ببر/از در عیش درآ و به ره عیب مپوی
و:
روی جانان طلبی آینه را قابل ساز/ورنه هرگز گل و نسرین ندمد از آهن
و:
ساقیا سایه ابرست و بهار و لب جوی/من نگویم چه کن ار اهل دلی خود تو بکوی
و:
سفله طبعست جهان بر کرمش تکیه مکن/ای جهاندیده ثبات قدم از سفله مجوی
و:
شکر آن را که دگر باز رسیدی به بهار/بیخ نیکی بنشان و گل توفیق ببوی
و:
گفتی از حافظ ما بوی ریا میآید/آفرین بر نفست باد که خوش بردی بوی.
و گاه سراپای غزل گزین گویههای حکمی و تجربی- اخلاقی است:
دوش با من گفت پنهان کاردانی تیزهوش/وز شما پنهان نشاید کرد سرّ می فروش
گفت آسان گیر بر خود کارها کز روی طبع/سخت می گردد [گیرد] جهان بر مردمان سختکوش
با دل خونین لب خندان بیاور، همچو جام/نی گرت زخمی رسد آیی چو چنگ اندرخروش
تا نگردی آشنا زین پرده رازی نشنوی/گوش نامحرم نباشد جای پیغام سروش
در حریم عشق نتوان زد دم از گفت و شنید/زآنکه آنجا جمله اعضا چشم باید بود و گوش
بر بساط نکته دانان خود فروشی شرط نیست/یا سخن دانسته گو ای مرد عاقل یا خموش
10- زیبایی آفرینی؛ سخن حافظ، چه در وصف طبیعت و باغ و بهار، چه در وصف ساقی و می و معشوق و مطرب، چه وصف عشق و نظربازی و رندی، چه انتقاد از تباهیهای روزگار و چه بیان حکمت و نکات اخلاقی باشد، از نظر صورت و محتوا زیباست، از نظر الفاظی که شیوا میآورد و از نظر معانیی که هوشمندانه میپرورد، زیباست. از باب مثال، گلها و گیاهان غالباً، از دید بشر، به ویژه طبایع ظریف و ظرافتاندیش و ظرافت یاب، زیبا هستند. لاله، نرگس و بنفشه هر یک زیباییهایی دارند. اما طبع خلاق حافظ، با حسن تعلیل (دلیل آفرینی هنری، اما نه واقعی) و سازوکارهای ذهنی- زبانی، به آنها نقشهای تازه میدهد:
به یاد نرگس مست بلند بالایی/چو لاله با قدح افتاده بر لب جویم،
یا:
مگر که لاله بدانست بیوفایی دهر/که تا بزاد و بشد جام می ز کف ننهاد.
بدین ترتیب، زیبایی در شعر حافظ و اصولاً در شعر خوب، نه طبیعی است و نه مصنوعی. بلکه زیبایی فرهنگی، عقلی و مبتنی بر خیال است. واقعیتش بسته به ذهن، زبان و فرهنگ خوانندهاش کمتر از واقعیت و واقعیتهای دیگر نیست. از باب نمونه در این بیت:
با دل خونین، لب خندان بیاور همچو جام/نی گرت زخمی رسد آیی چو چنگ اندر خروش
حافظ شراب خونرنگ را در پیاله می بیند و این برایش دل خونین و لبه گشاده پیاله، برایش لب خندان را تداعی می کند و از طریق تداعی تضاد به یاد این واقعیت میافتد که ساز ِچنگ با کمترین زخمهای به صدا درمیآید. حاصل این تداعیها آن بیت زیباست.
11- تاویل پذیری شعر حافظ؛ و این قولی است که جملگی برآنند. تنوع و تعدد مضامین و معانی شعر حافظ، که بر مبنای ایهام و گاه ابهام هنری و اصرار زیرکانه و رندانه حافظ بر دوگانه گویی و گاه سهگانه سرایی (می و معشوق که هر یک مادی و معنوی و ادبی دارد) و طنز و خوشباشی او و مروت و مدارایی که با دوست، دشمن، موافق و مخالف دارد، هزار توی دلنشینی که به معما میماند و در معما نمی ماند از شعر او ساخته است که با همه طبیعتها و اذهان، اندیشهها، مرامها و مکتبها به نوعی، کم یا بیش، همخوانی دارد. بطوری که بعضی از عقلگرایان، مساله شگرف صدق بیش از حد اتفاق فالهای حافظ را بر مبنای همین تاویل پذیری و وسعت مشرب حافظ و شعرش، توجیه میکنند.
حافظ به شهادت شواهد بسیار از شعرش هم مومن است، هم در مواردی شکاک. و شکیات او بسیار شیرین تر از تشکیکات فلسفی خیام است، لذا هم مومنان و هم شکاکان با او احساس همدلی می کنند. این نکته که گفته شد اصلیترین دو راهه شعر حافظ است. حافظ هم اختیارگر است، هم جبرگرا و به همین ترتیب مشرب وسیعی دارد و هر کسی از ظن خودش یار او می شود. فارسی زبانها با هر سطح از فرهنگ، از نوجوان 17- 18 ساله تا فیلسوف 80 ساله، همه مجذوبانه در مدار جاذبه او قرار گرفته اند.
12- طنز کمرنگ اشعار. حافظ تقریباً با عبیدزاکانی معاصر است. غزلها و قصیدههای این دو شاعر بزرگ قابل مقایسه با هم است، اما عبید در طنز حرفهای تر از حافظ است. طنز حافظ، از طعن و مبالغه عبیدوار به دور است. زمینه طنز هر دو انتقاد اجتماعی است. آماج طنز حافظ یکی در مسائل اعتقادی است و دیگر در کار و بارش با محبوب.
اگر روم ز پیاش فتنهها برانگیزد/ور از طلب بنشینم به کینه برخیزد
و:
بیا بیا که تو حور بهشت را رضوان/در این جهان ز برای دل رهی آورد
و:
خونم بخور که هیچ ملک با چنان جمال/از دل نیایدش که نویسد گناه تو
و:
دلبرم شاهد و طفل است و به بازی روزی/بکشد زارم و در شرع نباشد گنهش
و:
دوش در خیل غلامان درش می رفتم/گفت ای عاشق بیچاره تو باری چه کسی
و:
ز دست جور تو گفتم ز شهر خواهم رفت/به خنده گفت که حافظ برو که پای تو بست
و:
فردا اگر نه روضه رضوان به ما دهند/غلمان ز روضه، حور ز جنت به در کشیم
و:
گر من از باغ تو یک میوه بچینم چه شود/پیش پایی به چراغ تو ببینم چه شود
واعظ شهر چو مهر ملک و شحنه گزید/من اگر مهر نگاری بگزینم چه شود
و:
گفتم آه از دل دیوانه حافظ بی تو/زیر لب خنده زنان گفت که دیوانه کیست
و:
وگر به رهگذری یک دم از وفاداری/چو گرد در پیاش رفتم، چو باد بگریزد
وگر کنم طلب نیم بوسه صد افسوس/ز حقه دهنش چون شکر فرو ریزد
13- حافظ حافظه ایرانیان است؛ فروید به ناخودآگاه فردی اعتقاد داشت. اصولاً اولین نظریهپرداز ضمیر نابخود/ ناهشیار که تاثیری عمیق بر رفتار و کردار خود آگاهانه ما دارد، او بود. همکار جوانترش کارل گوستاو یونگ، برای اقوام هم قائل به ضمیر ناخودآگاه جمعی شد و با بررسیهای علمی، وجود آن را نشان داد و روشن کرد. او بر آن بود که خاطرههای قومی که از ژرفنای اساطیر میآید و سینه به سینه نقل میشود، دارای اعیان ثابته یا کهن الگوها (آرکی تایپها) ست.
از این روی، رویدادها و پدیدههای جمعی، اعم از خوشایند (مانند جشنها، افسانهها، فرهنگ عامه و غیره) یا ناخوشایند (مانند جنگها، سختیها، قحطیها، شکستها، زلزلهها، رویدادهای مهیب و مخوف طبیعی و غیره) ردپاهایی در این ضمیر ناخودآگاه جمعی باقی می گذارد. گاه چنین پیش میآید که هنرمند یا مورخ یا داستانسرا، یا شاعر بزرگی، سخنگوی طبیعی این ضمایر می شود. همین است که مردم وقتی سخن او را می شنوند، احساس میکنند که سخن دل خود را شنیدهاند.
فردوسی و پس از او سعدی و سپس حافظ، سخنگویان خاطرات پیش از تاریخ و تاریخی باستانی و جدیدتر اقوام ایرانی اند. حافظ با طبع آفرینشگر خود، چنانکه اشاره وار گفته شد؛ رند کمرنگ عرفانی را به رند حکیمِ رازدان بدل می کند که «خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای» دارد و افسر شاهنشاهی را از کسی باز می ستاند و به دیگری می بخشد و خود از فتنههایی که در سرش هست و سری که به دنیا و عقبی فرو نمی آید، حیران است. یا احساس می کند که آتش نامیرای مغان را در سینه دارد و «از جمشید و کیخسرو فراوان داستان دارد» و دل غیبنمای خود را همان جام جهان نمای جم/ جمشید [در حقیقت کیخسرو. زیرا در شاهنامه تنها یکبار از جام جهان بین در داستان بیژن و منیژه سخن رفته است] می یابد. از داستانهای ایران باستان، به ویژه آنهایی که در شاهنامه آمده، از شعر شعرای عصر جاهلیت و سپس از داستانها و معانی و مضامین بلند قرآنی جانمایه برای شعر خود فراهم می آورد و به یارش می گوید:
ای شاه حسن چشم به حال گدا فکن/کاین گوش بس حکایت شاه و گدا شنید
و:
آیینه سکندر جام می است بنگر/تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا
و بهمین گونه از سیمرغ/ عنقا، سروش، هدهد سبا سخن می گوید. همین است که فرهنگ ما در شعر حافظ و شعر حافظ در فرهنگ ما، مقامی کمنظیر دارد.
14- شعر حافظ، اگرچه حسن خداداد دارد و حسن خداداد را حاجت مشاطه نیست، با آمیزش و افزایش دو هنر دیگر، یعنی خوشنویسی و خوشخوانی، اوج بیشتر و دیگری یافته است. در 50- 60 سال اخیر، بارها دیوان حافظ را خوشنویسی کردهاند. همین گونه است خوشخوانی غزلهای حافظ که در همین 5-6 دهه اوجگرا بوده است.
اما این ویژگیها که از شعر و شخصیت حافظ برشمردیم، همه ویژگیهایی نیست که باعث شده حافظ همواره همنشین دل ما و نشاط افزای محفل ما باشد. صاحبدلی درباره حافظ گفته است که ما با حافظ نوجوانیم، سپس جوان می شویم، سپس میانسال و سپس پیر و گویی حافظ هم خود را با تحول حال ما تطبیق میدهد. ضمن اینکه در اغلب غزلهای حافظ، یک- دو بیت به سبب تکرار در حد و حکم ضربالمثل است.
The Secrets to Hafiz’s Endurance in the Minds and Language of Persian Speakers
One of the most significant aspects of Hafiz’s importance and the secret to his enduring legacy is that, unlike many of the great figures of classical Persian poetry who are solely literary personas, Hafiz is not merely a “literary” figure. Poets like Salman Savaji, Jalal Od-din, Naser Bukhari, and Kamal Khojandi, who were contemporaries and perhaps artistic rivals of Hafiz, are primarily known as poets and literati. Even Khaju, who alongside Sheikh Saadi was one of Hafiz’s mentors and inspirations, is primarily a literary figure, albeit with mystical inclinations. However, Hafiz stands apart because, in addition to his literary prowess—such as his eloquent and masterful use of rhetorical devices—he delves into eternal themes. These include love, the tales of union and separation, affection and loyalty, friendship, joy, revelry, and the discourse of wine and music. He also engages with myths and legendary figures from ancient Iran, such as those from the Shahnameh, prayers, disillusionment with scholastic debates, and the fragrant breeze of spring, gardens, and the beloved with three faces: celestial, human, and literary. He speaks of wine in three dimensions: mystical, literal, and literary. He reflects on solitude, old age, poverty, hope, faith, doubt, books, and manuscripts, while also addressing the cloak and the Sufi lodge, the city’s Sufi elders, and the tavern of Maghan. In essence, Hafiz, with his eloquence and passion, creates subtle and delightful themes and meanings from most aspects of life, whether positive or negative. His discourse on the cupbearer and wine, which is the central motif of his poetry, has elevated his Divan to the greatest and most artistic example of wine poetry in Persian literature.
The diversity and multiplicity of themes and meanings in Hafiz’s poetry far exceed those of any other poet. In his approximately 550 ghazals, he addresses over 200 themes, each explored in 10 to 15 verses.
Hafiz is a master of creating profound meanings, and few poets can rival him in this regard. Thus, Hafiz is not merely a literary figure who crafts themes but a thinker who generates deep meanings.
Grammatical Precision and Eloquence: The grammatical precision of Hafiz’s poetry means that his phrases and sentences fully adhere to Persian grammar. It is rare for him to alter the structure of a line or verse for the sake of meter or rhyme. Most of his ghazals have a radif (refrain), and the majority of these are verbal. Since, in correct and fluent Persian, the verb typically comes at the end of a sentence, most of his ghazals, which have a radif, end with a verb. While Saadi is rightly known as the most eloquent of speakers, Hafiz, in his innovative expression of meanings, is the most adept of thinkers. For without a coherent thought process, there can be no eloquence in speech. This grammatical precision, born of a sound mind, mastery of syntax, and skillful arrangement of words, combined with Hafiz’s lofty thoughts, has given rise to the elegance of his pen.
Social Reform and Criticism: In Hafiz’s time, two institutions—the Sharia and its adherents, and the Tariqa (Sufi path) and its followers—had deviated from the norms of ethics and morality. In this context, Hafiz clearly distinguished between theoretical mysticism, which required no cloak or Sufi lodge, and the practical Sufism of some misguided Sufis who indulged in dubious practices and were harsh in demeanor, devoid of love. He criticized not only the deviations of Sufism and the hypocrisy of those who wore the cloak but also the beneficiaries of religious endowments. He even cautiously and boldly critiqued the religious institutions of his time.
Invitation to a “Good Life” Rather Than “Hedonism”: In this regard, as Shibli Nomani notes in “Shair-ul-Ajam,” Hafiz continues the school of thought of Khayyam. However, it must be said that Hafiz’s doubts and despair are less pronounced than Khayyam’s, to the extent that love, hope, and faith are pillars of his worldview and, consequently, his poetry. While Khayyam’s wine is metaphorical, Hafiz’s wine is something that brings peace and dispels errant thoughts. Both Khayyam’s quatrains and Hafiz’s ghazals frequently mention wine, the beloved, the cupbearer, and contentment. Gratitude for morning sleep, security, and peace of mind are also blessings that Hafiz seeks. Ultimately, Hafiz is more about cherishing blessings than indulging in luxury. With his resilient and hopeful spirit, he navigates life’s challenges lightly, living a beautiful and aesthetically rich life without being materialistic.
Invitation to Love: Love is one of the major and central themes in Hafiz’s poetry. In Hafiz, love and the beloved are celestial, human/earthly, and sometimes neither—they are literary (symbolic) love/beloved, serving as the foundation for creating themes and meanings from the grand myth of love.
Invitation to “Rendī” (Roguery): Rendī is the “transcendent wisdom” of Hafiz.
Invitation to Ethics: Hafiz is, in the fullest sense, a sage who always cherished and upheld ethical values. He first and foremost warned against self-conceit. In most of his ghazals, he includes a couplet teaching moral virtues:
“Jamshid took nothing from the world but the tale of the cup / Beware, do not bind your heart to the mill of the world.”
“Happy is the time of a mat, beggary, and secure sleep / For this joy is not fit for the color of kingship.”
“The old farmer wisely said to his son / O light of my eyes, sow nothing but seeds.”
In many cases, Hafiz advances his ghazals with ethical and mystical-critical thoughts:
“I give you two pieces of advice, listen and take a hundred treasures / Enter through the door of joy and do not tread the path of fault.”
“Seek the face of the beloved, make the mirror worthy / Else no rose or lily will bloom from iron.”
“O cupbearer, the shade of clouds, spring, and the riverbank / I won’t say what to do, if you are a man of heart, you know.”
“The world is base-natured, do not rely on its generosity / O world-wise one, do not seek steadfastness from the base.”
“Praise be to you who have returned to spring once more / Plant the root of goodness and smell the flower of success.”
“You said that from our Hafiz, the scent of hypocrisy comes / Bravo to your soul, for you have caught the scent well.”
Sometimes, an entire ghazal is filled with wise and experiential-ethical sayings:
“Last night, a wise and sharp-witted man secretly told me / It is not right to hide the secret of the wine-seller from you.”
“He said, take it easy on yourself, for by nature / The world becomes hard for hard-working men.”
“Bring a smiling lip with a bleeding heart, like a cup / If you are wounded, come like a harp, in lament.”
“Until you become familiar, you will not hear a secret from this veil / The ear of the uninitiated is not the place for the message of the divine.”
“In the realm of love, one cannot speak of speech and hearing / For there, all limbs must be eyes and ears.”
“On the carpet of the wise, self-display is not the rule / Either speak wisely, O wise man, or remain silent.”
Creation of Beauty: Hafiz’s poetry, whether describing nature, gardens, and spring, or the cupbearer, wine, the beloved, and the minstrel, or love, flirtation, and roguery, or critiquing the corruption of his time, or expressing wisdom and ethical points, is beautiful in both form and content. It is beautiful in the eloquent words he chooses and the intelligent meanings he cultivates. For example, flowers and plants are generally considered beautiful by humans, especially by those with delicate and refined sensibilities. The tulip, narcissus, and violet each have their own beauty. But Hafiz’s creative mind, through artistic reasoning (not necessarily factual) and mental-linguistic mechanisms, gives them new roles:
“In memory of the tall, intoxicated narcissus / Like a tulip, I lie by the stream with a cup in hand.”
“Perhaps the tulip knew of the world’s infidelity / That it never let go of the wine cup from birth to death.”
Thus, beauty in Hafiz’s poetry, and in good poetry in general, is neither natural nor artificial. It is cultural, intellectual, and based on imagination. Its reality, dependent on the mind, language, and culture of the reader, is no less real than other realities. For example, in this verse:
“Bring a smiling lip with a bleeding heart, like a cup / If you are wounded, come like a harp, in lament.”
Hafiz sees blood-red wine in the cup, and this reminds him of a bleeding heart and the open lip of the cup, which evokes a smiling lip. Through this associative contrast, he recalls the fact that the harp resonates with the slightest touch. The result of these associations is that beautiful verse.
Interpretability of Hafiz’s Poetry: This is a point on which all agree. The diversity and multiplicity of themes and meanings in Hafiz’s poetry, based on artistic ambiguity and his clever and roguish insistence on dual or even triple meanings (wine and the beloved, each having material, spiritual, and literary dimensions), his humor and joviality, and his tolerance and magnanimity towards friends, foes, allies, and opponents, create a delightful labyrinth that resembles a riddle but does not remain one. This makes his poetry resonate, to some extent, with all temperaments, minds, thoughts, creeds, and schools. Some rationalists even explain the remarkable accuracy of Hafiz’s divination based on this interpretability and the broad-mindedness of Hafiz and his poetry.
Hafiz, as evidenced by many signs in his poetry, is both a believer and, at times, a skeptic. His doubts are much sweeter than Khayyam’s philosophical skepticism, so both believers and skeptics feel a kinship with him. This point is the primary crossroads of Hafiz’s poetry. Hafiz is both a voluntarist and a determinist, and thus has a broad-minded approach, allowing everyone to see him as a companion according to their own perspective. Persian speakers of all cultural levels, from 17-18-year-old adolescents to 80-year-old philosophers, are all captivated by his magnetic pull.
Subtle Humor in His Poetry: Hafiz was almost a contemporary of Obeyd Zakani. The ghazals and qasidas of these two great poets can be compared, but Obeyd is more professional in his use of satire. Hafiz’s humor is free from the biting sarcasm and exaggeration of Obeyd. The basis of humor in both is social criticism. The targets of Hafiz’s satire are, on one hand, religious issues and, on the other, his dealings with the beloved.
“If I pursue her, she stirs up troubles / If I cease my pursuit, she rises in enmity.”
“Come, come, for you are the houri of paradise, Rizwan / In this world, you have brought solace to the heart.”
“Drink my blood, for no kingdom with such beauty / Would ever consider writing your sin.”
“My beloved is both a witness and a child, and in play one day / She may kill me pitifully, and in the law, it is no sin.”
“Last night, I was walking among the servants / She said, O wretched lover, who are you waiting for?”
“I said I would leave the city due to your tyranny / She laughed and said, Hafiz, go, for your feet are bound.”
“Tomorrow, if they do not give us the garden of paradise / We will drag the cupbearers from the garden and the houris from heaven.”
“If I pluck one fruit from your garden, what of it? / If I see your lamp under my feet, what of it?”
“The preacher of the city chose the king’s seal and the sheriff / If I choose a beauty’s seal, what of it?”
“I said, alas, from the heart of the mad Hafiz without you / She smiled and said, who is the mad one?”
“And if, in passing, she shows a moment of loyalty / Like dust, I will follow her, like the wind, she will flee.”
“And if I seek half a kiss, a hundred regrets / From the sugar-scattering mouth of her casket, what of it?”
Hafiz is the Memory of Iranians: Freud believed in the individual unconscious. He was essentially the first theorist of the subconscious/unconscious mind, which deeply influences our conscious behavior and actions. His younger colleague, Carl Gustav Jung, extended this concept to the collective unconscious of nations and, through scientific investigation, demonstrated its existence. He believed that the memories of a nation, emerging from the depths of mythology and passed down through generations, contain archetypes (archetypes).
Thus, collective events and phenomena, whether pleasant (such as festivals, legends, folk culture, etc.) or unpleasant (such as wars, hardships, famines, defeats, earthquakes, and other terrifying natural events), leave traces in this collective unconscious. Sometimes, it happens that an artist, historian, storyteller, or great poet becomes the natural spokesperson for these unconscious minds. This is why people, when they hear his words, feel as though they have heard the words of their own hearts.
Ferdowsi, followed by Saadi and then Hafiz, are the spokespersons for the pre-historical and historical memories of the Iranian people. Hafiz, with his creative nature, as briefly mentioned, transforms the faintly mystical rogue into a wise, knowing rogue who has “a brick under his head and his foot on the seven stars” and who takes the imperial crown from one and gives it to another, bewildered by the turmoil in his mind and a head that bows to neither this world nor the next. Or he feels that he carries the immortal fire of Maghan in his chest and “has many tales of Jamshid and Kaykhosrow” and finds his clairvoyant heart in the world-revealing cup of Jam/Jamshid (actually Kaykhosrow, as in the Shahnameh, the world-revealing cup is mentioned only once in the story of Bijan and Manijeh). From the tales of ancient Iran, especially those in the Shahnameh, from the poetry of the pre-Islamic poets, and then from the stories and lofty themes of the Quran, he draws inspiration for his poetry and tells his beloved:
“O king of beauty, cast your eye on the beggar / For this ear has heard many tales of kings and beggars.”
“The mirror of Alexander is the wine cup, look / So that it may show you the state of King Darius.”
And in the same vein, he speaks of the Simurgh/Anqa, Soroush, and the hoopoe of Sheba. This is why our culture holds a unique place in Hafiz’s poetry, and Hafiz’s poetry holds a unique place in our culture.
Hafiz’s Poetry, though endowed with divine beauty (and divine beauty needs no embellishment), has reached even greater heights through the blending and enhancement of two other arts: calligraphy and recitation. In the last 50-60 years, the Divan of Hafiz has been calligraphed numerous times. Similarly, the recitation of Hafiz’s ghazals has reached its peak in the last five to six decades.
However, the characteristics we have enumerated from Hafiz’s poetry and persona are not the only reasons why Hafiz remains a constant companion to our hearts and a source of joy in our gatherings. A wise man once said that we grow up with Hafiz: we are adolescents with him, then we become young, then middle-aged, and then old, and it seems that Hafiz adapts himself to our changing states. Moreover, in most of Hafiz’s ghazals, one or two verses, due to their repetition, have attained the status of proverbs[2].
[1] – بهاءالدین خرمشاهی. منتشره در:
http://www.siemorgh.nl/adabi/bazgo/chera%20hafez%20hamisheh%20ba%20mast.html
[2] – بهاءالدین خرمشاهی. منتشره در:
http://www.siemorgh.nl/adabi/bazgo/chera%20hafez%20hamisheh%20ba%20mast.html
ADABSARA 