Article 0087

شهر شهرِ فرنگ ِ خوب تماشا کن  0087

Regardez notre ville! Notre ville est la belle ville de France

جُنگ ادبی 61

زبان و ادب فارسی

دهقان در ادب فارسی

واژه دهقان تازی شده واژه دهگان است که از واژه ده وپسوند “گان”، منسوب به ده، ساخته شده است و دارای معانی زیر است:

1- صاحب ده، رییس اقلیم، امیر، مهتر ناحیه، رییس شهر.

در حدود العالم آمده است: ” و ملوک فرغانه اندر قدیم از ملوک اطراف بودندی وایشان را دهقان خواندندی”  و باز در همین کتاب آمده است: ” ومهتران این ناحیت (ایلاق) را دهقان خوانند و اندر قدیم دهقان این ناحیت از ملوک اطراف بودندی”.

           و در چهارمقاله آمده است: “فرخی از سیستان بود… و خدمت دهقانان کردی از دهاقین سیستان”

2- مالک زمین، صاحب ملک.

در نوروزنامه آمده است: ” و مر دهقانان را و کشاورزان را بدین وقت (سرطان[تیرماه]) حق بیت المال دادن آسان بود”.

3- ایرانی.

فردوسی کاهی ازکلمه دهقان “ایرانی” را مراد کرده است:

نه دهقان نه ترک ونه تازی بود

سخنها به  کردار بــازی  بود

ناصر خسروهم از دهقان همین مقصود را درنظر دارد:

جهان را دیده ای و آزموده ای

شنیدی گفتۀ تازی و دهقـان

4- روایت کننده داستانهای تاریخی

فردوسی بتقریب درآغاز هر داستان به این مطلب اشاره دارد و از سخنگوی دهقان، گوینده دهقان، دهقان آموزگار، سراینده دهقان، دهقان پیر و… یاد می کند:

سخنگوی دهقان چه گوید نخست

که نام بزرگی به گیتی که جُست

و:

سراینده دهـــــــــقان موبد نژاد

زگفت دگرموبــــــــــدان کرد یاد

و:

توبشنو ز گفتار دهقان پیر

اگرچــــه نباشد ســـــخن دلپذیر

در فرهنگ رشیدی در توضیح این واژه آمده است: “چون اکثر دهقانان عجم تاریخ پادشاهان می دانستند گاهی به معنی مورخ نیز استعمال کنند”. و در نگارستان جامی آمده است که [دهقانان در زمان سلطه عرب] بیشتر به سمت والی و حاکم منصوب می شدند.”

و از تحقیقی که کریستنسن درباره دهقانان کرده بر می آید که مقدار املاک مزروعی که به ارث به دهقانان می رسیده است غالباً چیز قابلی نبوده و گاهی خود دهقان امتیازی نداشته است جز همین قدر که در میان روستاییان حوزه خویش اول بوده است. وظیفه عمده و یا بهتر بگوییم هنر اصلی دهقانان جمع کردن خراج بوده است و این بخاطر معرفتی بوده که آنها نسبت به حال مملکت و مردم محل خود داشتند بگونه ای که این معرفت آنها را قادر می ساخت تا مخارج گزاف دربار و جنگهای شاهان را بدون این که فشار زیادی برمردم بیاورند، تامین کنند.

کریستنسن عقیده دارد این که در تشبیه اعضای چهارگانه  هیئت اجتماعیه ایران به اعضای بدن، کشاورزان را در حکم تن یا شکم دانسته اند، نباید گمان کرد که مراد حقیقتاً طبقه  برزگران واقعی بوده است. مراد مُلکداران آریایی نژاد است که سمت لشکری نداشته اند، یعنی طبقه دیهگانان. این طبقه هروقت و هر زمانی می بایست نزد معلمین دینی بخوبی تربیت و تهذیب یافته باشند و حافظ سنت و فرهنگ قوم ایرانی باشند، چنانکه تا قرنها پس از سقوط شاهنشاهی ساسانیان، روایاتی از تواریخ و داستانهای ملّی را آنچنان که به دین پیوسته و بازبسته بود حفظ کرده بودند.

و ژول مول از تصحیح کنندگان شاهنامه می نویسد:

“فرهنگهای فارسی واژه دهقان را به دومعنی آورده اند. یکی کشاورز و دیگری مورخ و برای این طرفه وحدتی که میان دو مفهوم نا متجانس پیدا شده چنین دلیل آورده اند که دهقانان ایران جملگی تاریخدان بوده اند. این هر دو معنی درست است، منتها تا حدودی کاترمر[1]،  [در روزنامه آسیایی دوره 16] اثبات می کند که دهقانان در میان اعیان و اشراف قدیم ایران  طبقه خاصی را تشکیل می داده اند. او طبقه دهقانان ایران درگذشته را با وضع خانواده های ساکسونی در انگلستان مشابه دانسته که املاک خود را دردوره سلطۀ نورمانها هم حفظ کردند و نفوذی از خود به ارث گذاشتند که امروز به نوادگان آنها لقب  County Familles را می بخشد. و اضافه می کند که دهقانان در ایران گذشته بخاطر اهمیتی که برای سنتها و خاطره های تاریخی محل نیاکان خود قائل بودند در حفظ تاریخ گذشته کشور می کوشیدند. پیوندهای سببی  و نسبی که افراد این گروه با خانواده های سلطنتی و حکومتی داشتند، آنها را در جریان خبرهای کشور قرارمی داده و کار آنها را در جمع آوری و حفظ تاریخ ایران باستان ساده تر می ساخته است. همۀ این مجموعه سبب می شده که دهقانان به عنوان منبع مهم و اصلی روایتهای کهن محل مراجعه پژوهشگران باشند[2].

5- کشاورز وزارع وبرزگر.

ناصرخسرومی گوید:

جهان زمین و سخن تخم و جانت دهقان

            به کشت باید مشغول بود دهقان را

6- اهل ده، روستایی.

یکی روســـــــتا دید نزدیک شــــهر

           که دهقان و شهری از آن داشت بهر

7- زرتشتی.

فرخی سیستانی می گوید:

درسرای تو خسروان نماز بردند

         چنانکه دهقـــانان در پیش آذربرزین

8- بزرگزاده.

اسماعیل حاکمی در مقاله “نکاتی درباره برخی از راویان شاهنامه”، که درکنگره جهانی بزرگداشت فردوسی و هزاره تدوین شاهنامه در دی ماه 1369 در دانشگاه تهران برگزارشد، می نویسد:

           “دیهگانان/ دهقانان نسبت خویش را به دهکرت می رساندند که نسل چهارم از فرزندان کیومرث ابوالبشر (آدم ایرانیان بود). دیهگانان در هر وقت و زمان می بایستی پیش معلمان دینی بخوبی تربیت دیده و تهذیب یافته باشند[3].”

در تاریخ یزدگردی نیزآمده است:

           “احمد بن سهل از اصیلان عجم بود و نبیرۀ یزدجرد شهریار بود و از جمله دهقانان جیرنج که دیه های بزرگ مرواست.”

و رودکی مقام و مرتبه دهقانان در زمان دولت سامانی را چنین یاد کرده است:

یک صف میران و بلعمی نشسته

            یک صف حرّان و پیرصالح دهقان

و در تاریخ بخارا می خوانیم:

“درمیان آن قوم دهقان بزرگی بود و آن دهقان را بخارا خدات [به معنی امیر و رییس بخارا] گفتندی، از بهر آنکه دهقان زادۀ قدیم بود، و ضیاع بیشتر او را بود و اغلب این مردمان کدیوران و خدمتکاران او بودند.  و مسعودی صاحب “مروج الذهب” می نویسد:

          “دهقانان بمعنای کوچک دهقانان بودند که خیلی قدیمی بوده وصاحبان کشاورزی بشمارمی رفتند و دین زرتشت کشاورزی را از وظایف مقدس انسانی اعلام داشته بود. دهقانان که رونق مادی کشور را تامین می کردند قدرت خود را به اعراب تحمیل می نمودند و در اداره محل سروران واقعی به شمار می رفتند و اعراب فاتح در امور کشوری بایستی با آنان به مذاکره و شور[می پرداختند] [4] . “

و صاحب مجمل التواریخ،  درباره زنجیره مراتب اجتماعی روزگار باستان می گوید:

“جهان پهلوان بزرگتر مرتبتی بوده است بعد از شاه، و از فرود آن پهلوان و سپهبد، برآن سان که اکنون امیر گویند و امیر سپه سالار، و مرزبان صاحب طرفان خوانده اند، و دهقانان رییسان و خداوندان ضیاع و املاک را.”

پانویس:

[1]- Quatremere

[2]- حکیم ابوالقاسم فردوسی. «شاهنامه فردوسی». تصحیح متن به اهتمام ژول مول. با مقدمه جهانگیرافکاری. تهران. سازمان کتابهای جیبی. 1345. صص 11 و 12.

[3]- حاکمی والا اسماعیل. «معانی دهقان در ادب فارسی». مجله سخن. دوره بیست و ششم. 1357. ص 346.

[4]- هانری ماسه. «فردوسی و حماسه ملّی». تبریز. انتشارات دانشگاه تبریز. 1375. ص 17.

Literary Anthology 61

Persian Language and Literature

The Term “Dehqan” in Persian Literature

The term “Dehqan” is the Arabized form of “Dehgan,” derived from the word “Deh” (village) and the suffix “-gan,” meaning “related to the village.” It carries the following meanings:

Village Owner, Regional Chief, Amir, Local Leader, City Chief.
In Hudud al-Alam, it is mentioned: “The kings of Ferghana in ancient times were among the kings of the surrounding regions, and they were called Dehqans.” The same book also states: “The leaders of this region (Ilak) are called Dehqans, and in ancient times, the Dehqans of this region were among the kings of the surrounding areas.”
In Chahar Maqala, it is written: “Farrokhi was from Sistan… and served the Dehqans, the landowners of Sistan.”

Landowner, Estate Owner.
In Nowruznameh, it is stated: “For the Dehqans and farmers, paying the land tax during this time (Tir month) was easy.”

Iranian.
Ferdowsi sometimes uses the term “Dehqan” to mean “Iranian”:
“Neither Dehqan, nor Turk, nor Arab was he,
His words were but a game of deceit.”
Naser Khosrow also uses “Dehqan” in this sense:
“You have seen the world and tested it,
You have heard the words of Arabs and Dehqans.”

Narrator of Historical Stories.
Ferdowsi, at the beginning of each story, refers to this and mentions the “speaking Dehqan,” “storytelling Dehqan,” “teaching Dehqan,” “singing Dehqan,” “elderly Dehqan,” etc.:
“What does the speaking Dehqan say first?
Who sought the name of greatness in the world?”
And:
“The singing Dehqan, of noble priestly lineage,
Recalled the words of other priests.”
And:
“Listen to the words of the elderly Dehqan,
Though his words may not be pleasing to the heart.”
In Farhang-e Rashidi, it is explained: “Since most Dehqans knew the history of kings, they were sometimes used to mean historians.” In Negarestan-e Jami, it is mentioned that [Dehqans during Arab rule] were often appointed as governors and rulers.
According to Christensen’s research on Dehqans, the amount of agricultural land inherited by Dehqans was often insignificant, and sometimes the Dehqan had no privilege other than being the first among the villagers in his domain. Their main duty, or rather their primary skill, was collecting taxes, thanks to their knowledge of the state and the people of their region, which enabled them to meet the extravagant expenses of the court and the kings’ wars without imposing excessive pressure on the people.
Christensen believes that when the four social classes of Iran are compared to the parts of the body, and farmers are likened to the body or stomach, it should not be assumed that this refers to the actual class of farmers. It refers to the Aryan landowners who did not have a military role, i.e., the class of Dehqans. This class had to be well-educated and refined by religious teachers and had to preserve the traditions and culture of the Iranian people, as they preserved the national histories and stories even centuries after the fall of the Sassanian Empire.
Jules Mohl, one of the editors of the Shahnameh, writes:
“Persian dictionaries define the term ‘Dehqan’ in two meanings: one as a farmer and the other as a historian. To explain the unity between these two seemingly unrelated concepts, it is argued that the Dehqans of Iran were all historians. Both meanings are correct, to some extent. Quatremere [in the Journal Asiatique, Volume 16] proves that the Dehqans formed a specific class among the nobility of ancient Iran. He compares the class of Dehqans in Iran’s past to the Saxon families in England, who preserved their estates during the Norman rule and left an influence that today grants their descendants the title of ‘County Families.’ He adds that the Dehqans of Iran’s past, due to their importance for the traditions and historical memories of their ancestors, strived to preserve the history of the country. The familial and marital ties of this group with royal and governmental families kept them informed about the country’s affairs, making it easier for them to collect and preserve the history of ancient Iran. All these factors made the Dehqans a primary and important source for ancient narratives, referred to by researchers.”

Farmer, Cultivator, and Plowman.
Naser Khosrow says:
“The world is the land, and words are the seeds; your soul is the Dehqan,
The Dehqan must be busy with cultivation.”

Villager, Rural Dweller.
“He saw a village near the city,
Where both villagers and city dwellers benefited.”

Zoroastrian.
Farrokhi Sistani says:
“In your court, kings prayed,
As Dehqans prayed before the Adur Burzen fire.”

Nobleman.
Ismail Hakemi, in his article “Notes on Some Narrators of the Shahnameh,” presented at the International Congress in Honor of Ferdowsi and the Millennium of the Shahnameh at the University of Tehran in December 1990, writes:
“The Dehqans traced their lineage to Dihkart, the fourth generation of the descendants of Keyumars, the progenitor of the Iranians. The Dehqans had to be well-educated and refined by religious teachers at all times.”
In the History of Yazdegerd, it is mentioned:
“Ahmad ibn Sahl was from the noble Persians and a descendant of Yazdegerd Shahriyar, and among the Dehqans of Jirinj, which includes the large villages of Marv.”
Rudaki describes the status of Dehqans during the Samanid era as follows:
“One row of nobles and Bal’ami seated,
One row of Harran and Pir Saleh the Dehqan.”
In the History of Bukhara, we read:
“Among that people was a great Dehqan, and they called him Bukhara Khudat (meaning the Amir and Chief of Bukhara), because he was of ancient Dehqan lineage, owned many estates, and most of these people were his farmers and servants.”
Masudi, the author of Muruj al-Dhahab, writes:
“The Dehqans were small landowners who were very ancient and considered agricultural owners. Zoroastrianism declared agriculture a sacred human duty. The Dehqans, who ensured the material prosperity of the country, imposed their power on the Arabs and were the real lords of the region. The conquering Arabs had to negotiate and consult with them in state affairs.”
The author of Mujmal al-Tawarikh says about the social hierarchy of ancient times:
“The world champion held a higher rank after the king, and below him were the Pahlavan and Sepahbod, as they now call the Amir and Amir Sepahsalar, and the Marzban was called the lord of the borders, and the Dehqans were the chiefs and owners of estates and lands.”

Footnotes:
[1] Quatremere
[2] Hakim Abolqasem Ferdowsi. Shahnameh. Edited by Jules Mohl. With an introduction by Jahangir Afkari. Tehran: Pocket Books Organization, 1966. pp. 11–12.
[3] Hakemi Vala Ismail. “Meanings of Dehqan in Persian Literature.” Sokhan Magazine, Volume 26, 1978. p. 346.
[4] Henri Massé. Ferdowsi and the National Epic. Tabriz: Tabriz University Press, 1996. p. 17.

Anthologie littéraire 61

Langue et littérature persanes

Le terme “Dehqan” dans la littérature persane

Le terme “Dehqan” est la forme arabisée de “Dehgan,” dérivé du mot “Deh” (village) et du suffixe “-gan,” signifiant “relatif au village.” Il porte les significations suivantes :

Propriétaire du village, chef régional, amir, chef local, chef de ville.
Dans Hudud al-Alam, il est mentionné : “Les rois de Ferghana dans l’Antiquité étaient parmi les rois des régions environnantes, et ils étaient appelés Dehqans.” Le même livre indique également : “Les chefs de cette région (Ilak) sont appelés Dehqans, et dans l’Antiquité, les Dehqans de cette région étaient parmi les rois des régions environnantes.”
Dans Chahar Maqala, il est écrit : “Farrokhi était de Sistan… et servait les Dehqans, les propriétaires terriens de Sistan.”

Propriétaire terrien, propriétaire de domaine.
Dans Nowruznameh, il est dit : “Pour les Dehqans et les agriculteurs, payer l’impôt foncier pendant cette période (mois de Tir) était facile.”

Iranien.
Ferdowsi utilise parfois le terme “Dehqan” pour signifier “Iranien” :
“Ni Dehqan, ni Turc, ni Arabe n’était-il,
Ses paroles n’étaient qu’un jeu de tromperie.”
Naser Khosrow utilise également “Dehqan” dans ce sens :
“Tu as vu le monde et l’as éprouvé,
Tu as entendu les paroles des Arabes et des Dehqans.”

Narrateur d’histoires historiques.
Ferdowsi, au début de chaque histoire, se réfère à cela et mentionne le “Dehqan parlant,” le “Dehqan conteur,” le “Dehqan enseignant,” le “Dehqan chantant,” le “Dehqan âgé,” etc. :
“Que dit le Dehqan parlant en premier ?
Qui a cherché le nom de la grandeur dans le monde ?”
Et :
“Le Dehqan chantant, de noble lignée sacerdotale,
Se souvint des paroles d’autres prêtres.”
Et :
“Écoute les paroles du Dehqan âgé,
Bien que ses paroles ne soient pas agréables au cœur.”
Dans Farhang-e Rashidi, il est expliqué : “Puisque la plupart des Dehqans connaissaient l’histoire des rois, ils étaient parfois utilisés pour désigner des historiens.” Dans Negarestan-e Jami, il est mentionné que [les Dehqans sous la domination arabe] étaient souvent nommés gouverneurs et dirigeants.
Selon les recherches de Christensen sur les Dehqans, la quantité de terres agricoles héritées par les Dehqans était souvent insignifiante, et parfois le Dehqan n’avait aucun privilège autre que d’être le premier parmi les villageois de son domaine. Leur principale tâche, ou plutôt leur compétence principale, était de collecter les taxes, grâce à leur connaissance de l’État et des gens de leur région, ce qui leur permettait de couvrir les dépenses extravagantes de la cour et des guerres des rois sans imposer une pression excessive sur le peuple.
Christensen croit que lorsque les quatre classes sociales de l’Iran sont comparées aux parties du corps, et que les agriculteurs sont assimilés au corps ou à l’estomac, il ne faut pas supposer que cela se réfère à la classe réelle des agriculteurs. Cela se réfère aux propriétaires terriens aryens qui n’avaient pas de rôle militaire, c’est-à-dire la classe des Dehqans. Cette classe devait être bien éduquée et raffinée par les enseignants religieux et devait préserver les traditions et la culture du peuple iranien, car ils ont préservé les histoires et récits nationaux même des siècles après la chute de l’Empire sassanide.
Jules Mohl, l’un des éditeurs du Shahnameh, écrit :
“Les dictionnaires persans définissent le terme ‘Dehqan’ dans deux sens : l’un comme agriculteur et l’autre comme historien. Pour expliquer l’unité entre ces deux concepts apparemment sans rapport, on soutient que les Dehqans d’Iran étaient tous des historiens. Les deux significations sont correctes, dans une certaine mesure. Quatremere [dans le Journal Asiatique, Volume 16] prouve que les Dehqans formaient une classe spécifique parmi la noblesse de l’Iran ancien. Il compare la classe des Dehqans dans le passé de l’Iran aux familles saxonnes en Angleterre, qui ont préservé leurs domaines pendant la domination normande et ont laissé une influence qui accorde aujourd’hui à leurs descendants le titre de ‘County Families.’ Il ajoute que les Dehqans du passé de l’Iran, en raison de leur importance pour les traditions et les souvenirs historiques de leurs ancêtres, s’efforçaient de préserver l’histoire du pays. Les liens familiaux et matrimoniaux de ce groupe avec les familles royales et gouvernementales les tenaient informés des affaires du pays, ce qui facilitait la collecte et la préservation de l’histoire de l’Iran ancien. Tous ces facteurs faisaient des Dehqans une source principale et importante pour les récits anciens, consultée par les chercheurs.”

Agriculteur, cultivateur et laboureur.
Naser Khosrow dit :
“Le monde est la terre, et les mots sont les graines ; ton âme est le Dehqan,
Le Dehqan doit être occupé à cultiver.”

Villageois, habitant rural.
“Il vit un village près de la ville,
Dont profitaient à la fois les villageois et les citadins.”

Zoroastrien.
Farrokhi Sistani dit :
“Dans ta cour, les rois priaient,
Comme les Dehqans priaient devant le feu d’Adur Burzen.”

Noble.
Ismail Hakemi, dans son article “Notes sur certains narrateurs du Shahnameh,” présenté au Congrès international en l’honneur de Ferdowsi et du millénaire du Shahnameh à l’Université de Téhéran en décembre 1990, écrit :
“Les Dehqans faisaient remonter leur lignée à Dihkart, la quatrième génération des descendants de Keyumars, le progéniteur des Iraniens. Les Dehqans devaient être bien éduqués et raffinés par les enseignants religieux à tout moment.”
Dans l’Histoire de Yazdegerd, il est mentionné :
“Ahmad ibn Sahl était issu des nobles Perses et un descendant de Yazdegerd Shahriyar, et parmi les Dehqans de Jirinj, qui comprenait les grands villages de Marv.”
Rudaki décrit le statut des Dehqans à l’époque samanide comme suit :
“Une rangée de nobles et de Bal’ami assis,
Une rangée de Harran et de Pir Saleh le Dehqan.”
Dans l’Histoire de Boukhara, on lit :
“Parmi ce peuple se trouvait un grand Dehqan, et ils l’appelaient Boukhara Khudat (signifiant l’Amir et Chef de Boukhara), car il était d’ancienne lignée Dehqan, possédait de nombreux domaines, et la plupart de ces gens étaient ses agriculteurs et serviteurs.”
Masudi, l’auteur de Muruj al-Dhahab, écrit :
“Les Dehqans étaient de petits propriétaires terriens très anciens et considérés comme des propriétaires agricoles. Le zoroastrisme déclarait l’agriculture comme un devoir humain sacré. Les Dehqans, qui assuraient la prospérité matérielle du pays, imposaient leur pouvoir aux Arabes et étaient les véritables seigneurs de la région. Les Arabes conquérants devaient négocier et consulter avec eux dans les affaires de l’État.”
L’auteur de Mujmal al-Tawarikh dit à propos de la hiérarchie sociale des temps anciens :
“Le champion du monde détenait un rang supérieur après le roi, et en dessous de lui se trouvaient le Pahlavan et le Sepahbod, comme on appelle maintenant l’Amir et l’Amir Sepahsalar, et le Marzban était appelé le seigneur des frontières, et les Dehqans étaient les chefs et propriétaires des domaines et des terres.”

Notes de bas de page :
[1] Quatremere
[2] Hakim Abolqasem Ferdowsi. Shahnameh. Édité par Jules Mohl. Avec