شهر شهرِ فرنگ ِ خوب تماشا کن 0056
Regardez notre ville! Notre ville est la belle ville de France
مقاله 157
زنده یاد علی دشتی در تبیین همانندی های حافظ و خیام می نویسد:
“گوهر بی همتایی که در جانِ توانگر حافظ نهفته است درویشی و غنای طبع است. نه تنها در سختی معاش و حرمانهای زندگی، بلکه در تأملات فلسفی و اندیشه های زهرآگین وجود و عدم این روح لاقید وبلند پرواز به کمک وی می شتابد. از اینجاست که یأس اندوهناک خیام را به خود راه نمی دهد، بلکه روح امیدوار اپیکور با لاقیدی خیر انگیزی از گریبانش سر درمی آورد [1]”. و در وجه افتراق این دو بزرگوار باز می گوید:
“خیام دانشمند و ریاضی دان با مردم آمیزشی نداشت و به شعر و شاعری نمی پرداخت و “تحفه سخنش دست بدست” نمی گشت. عامه را از تأملات فلسفی وی که گاهگاهی در قالب رباعی زیبایی درمی آمد، خبری نبود. خیام در این رباعیها احساس درون خود را می ریخت و مثل این بود که با خود حرف می زند و با خویشتن نجوایی دارد. از این رو نه آخوند و صوفی را با وی تماسی بود و نه هم امیران مستبد رفتاری را که با حافظ روا می داشتند با وی می کردند، بعکس به مقام علمی او احترام می گذاشتند [2]”.
پرتو علوی هم اگر چه میان جهان بینی حکیم عمرخیام و حافظ تشابهات زیاد می بیند ولی در نحوه بیان آنها تفاوتهایی می بیند که حقاً هم اینطور است. او می نویسد:
” اندیشه ژرف بین حافظ محدود به اندیشه های خیام نیست و با آنکه درباره اصول مسائل آفرینش کم و بیش بیانی استهزا آمیز دارد و در گفته های خواجه مشابهتی در این مورد با نظر خیام ملاحظه می شود… ولی باید توجه داشت که خواجه شیراز با چاشنی عرفان افکار خیام را تعدیل کرده است و درباره وجود معشوق هستی بخش که با این شوق و شور او را می خواند و جنبه های مختلف رابطه او و بشررا با جاذبه ای خاص تشریح می نماید بی شک کمترین شک وتردیدی در دل ندارد… [و] خلاف نظریه خیام که می گوید: آنچه گفته شده افسانه ای بیش نیست و از فردا کسی خبرندارد و تنها باید امروز را بخوشی گذرانید، [فلسفه حافظ] مبین این حقیقت است که جهان را خالقی باشد خدا نام. خواجه می فرماید: ما را پروردگاری مهربان وبخشاینده است که حیات ما از اوست و به عشق او زنده ایم و در این گلستان جهان و به آنچه در اوست، که همه و همه جلواتی از یک فروغ رخ آن معشوقه ازلی است، عشق می ورزیم [3]”.
البته آنچه در ابتدای این بند از خیام نقل شده به هیچ روی بدین مفهوم نیست که خیام برای عالم خالقی نمی شناخته و یا از نظر او خداوند مهربان و بخشاینده نبوده است، بلکه بعکس آثاری که از خیام بجا مانده حاکی از ایمان قلبی و راسخ او به مبدا آفرینش می باشد.
پانویس:
[1] – دشتی، علی. ” نقشی ازحافظ”. تهران. انتشارات امیرکبیر. 1342. ص 259.
[2]- همان، ص 258.
[3] – علوی، پرتو. “بانگ جرس”. چاپ دوم. تهران. انتشارات خوارزمی. 1363. ص 19.
Zinde Yad Ali Dashti, explaining the similarities between Hafez and Khayyam, writes:
“The incomparable gem that lies within Hafez’s wealthy soul is a dervish and a richness of nature. Not only in the hardships of life and the deprivations of life, but also in philosophical reflections and poisonous thoughts of existence and non-existence, this unyielding and soaring spirit rushes to his aid. This is why Khayyam’s sorrowful despair does not allow him to escape, but the hopeful spirit of Epicurus emerges from his embrace with a beneficent unyieldingness [1].” And he says again about the difference between these two great men:
“Khayyam, a scientist and mathematician, did not mix with the people, did not engage in poetry and poetics, and did not “pass on the gift of his speech”. The public was unaware of his philosophical reflections, which occasionally took the form of beautiful quatrains. Khayyam poured out his inner feelings in these quatrains, and it was as if he was talking to himself and whispering to himself. Therefore, neither the clerics nor the Sufis had any contact with him, nor did the tyrannical emirs treat him the way they treated Hafez; on the contrary, they respected his scientific status [2]”.
Although Parto Alavi also sees many similarities between the worldviews of the sage Omar Khayyam and Hafez, he sees differences in the way they express them, which is indeed the case. He writes:
“The profound thought of Hafez is not limited to Khayyam’s thoughts, and although he has a more or less mocking expression about the principles of creation, and in the sayings of Khajeh, there is a similarity in this regard with Khayyam’s opinion… However, it should be noted that Khajeh of Shiraz has modified Khayyam’s thoughts with the flavor of mysticism and undoubtedly does not have the slightest doubt or hesitation about the existence of the Beloved, who gives existence to him with such passion and enthusiasm and explains the various aspects of his relationship with humanity with a special attraction… [And] contrary to Khayyam’s theory that says: What has been said is nothing more than a legend and no one knows about tomorrow and you should only spend today happily, [Hafez’s philosophy] demonstrates the truth that the world has a creator named God. Khajeh says: We have a merciful and forgiving Lord from whom our life comes and by whose love we live, and in this garden of the world and what is in it, which are all aspects of the one radiance of the face of that eternal Beloved, we love.” [3]”.
Of course, what is quoted from Khayyam at the beginning of this paragraph does not in any way mean that Khayyam did not recognize a Creator for the universe or that in his view God was not kind and forgiving. On the contrary, the works that Khayyam left behind indicate his heartfelt and firm faith in the origin of creation.
Footnotes:
[1] Dashti, Ali. “A Role of Hafez”. Tehran. Amir Kabir Publications. 1963. p. 259.
[2] Ibid., p. 258.
[3] Alavi, Parto. “Bang Jars”. Second edition. Tehran. Kharazmi Publications. 1984. p. 19.
Zinda Yad Ali Dashti, expliquant les similitudes entre Hafez et Khayyam, écrit :
“Le joyau incomparable qui réside dans l’âme riche de Hafez est une nature derviche et riche. Non seulement dans les difficultés de la vie et les difficultés de la vie, mais aussi dans les réflexions philosophiques et les pensées empoisonnées de la présence et de l’absence de cet esprit de haut vol se précipite à son secours. C’est de là que le triste désespoir de Khayyam ne cède pas, mais l’esprit plein d’espoir d’Épicure surmonte ses ennuis avec un manque bienveillant [1]”. Et face à la différence entre ces deux nobles, il dit encore :
Khayyam, un scientifique et mathématicien, ne fréquentait pas les gens et n’écrivait pas de poèmes et de poètes et n’était pas connu pour son don de parole. Le public ne connaissait pas ses réflexions philosophiques, qui apparaissaient parfois sous la forme de beaux quatrains, Khayyam déversait ses sentiments intérieurs et c’était comme s’il se parlait et se chuchotait. Par conséquent, ni les mollahs ni les soufis n’avaient de contact avec lui, ni les émirs. . Les tyrans l’ont traité de la même manière qu’ils ont traité Hafez, au contraire, ils ont respecté sa position scientifique [2]”.
Bien que Parto Alavi voit de nombreuses similitudes entre la vision du monde de Hakim Omar Khayyam et celle de Hafez, il voit des différences dans la manière dont elles sont exprimées, ce qui est vrai. Il écrit :
“La pensée profonde de Hafez ne se limite pas aux pensées de Khayyam, et bien qu’il ait une déclaration plus ou moins sarcastique sur les principes des questions de création, et selon les mots de Khwaja, il y a une similitude avec l’opinion de Khayyam sur cette question… Mais il convient de noter que Khwaja Shiraz a modifié les pensées de Khayyam avec le piment du mysticisme, et il n’y a aucun doute sur l’existence de l’amant existentiel qui l’appelle avec cette passion et décrit les différents aspects de son relation avec l’humanité avec une attirance particulière. Et il n’a aucun doute dans son cœur… [Et] contrairement à la théorie de Khayyam qui dit : Ce qui a été dit n’est rien de plus qu’une légende et personne ne connaît demain et vous ne devriez passer aujourd’hui que joyeusement, [la philosophie de Hafiz] montre la vérité que Dieu est le créateur du monde. Khwaja dit : Nous sommes un Seigneur bon et indulgent, qui est notre vie et à cause de Son amour, et nous sommes vivants dans ce jardin fleuri du monde et ce qui est en Lui, qui est l’amant de toutes choses du même d. awn. C’est éternel, on aime [3]”.
Bien sûr, ce qui est cité de Khayyam au début de ce paragraphe ne signifie pas que Khayyam n’a pas reconnu un créateur pour le monde ou que Dieu n’était pas bon et indulgent à son avis, mais plutôt que les œuvres laissées par Khayyam indiquent sa foi sincère et ferme dans l’origine de la création.
Note de bas de page :
[1] – Dashti, Ali. “Le rôle d’Azhafiz”. Téhéran. Publications d’Amir Kabir. 1342. p.
[2]- Le même, p.
[3] – Alavi, Parto. “Bang Maillots”. Deuxième édition. Téhéran. Publications Kharazmi. 1363. P. 19.
ADABSARA 