امتیاز دارسی
در 16 آوریل 1901، نماینده دارسی برای مذاکراتی طولانی وارد تهران شد. رقابت میان انگلیس و روسیه تزاری در آن زمان، ایران را در دیپلماسی قدرت بزرگ به عامل اصلی تبدیل کرده بود. لُرد کرزن، نایب السلطنه هند، پرشیا (ایران) را یکی از «مهره های شطرنجی توصیف کرده بود که با آن بازی شطرنج سلطه بر جهان قرار است آغاز شود»»[1].
روس ها به دنبال اعمال برتری سلطۀ سیاسی خود بر ایران و حذف دیگر قدرت های بزرگ بودند و برای آرتور هنری هاردینگ، وزیر انگلیس در امور ایران، مهم ترین هدف سیاست انگلیس، همانا مقاومت در برابر همین تهاجم ها و تعدی ها بود. اینجا بود که دارسی و سرمایه گذاری نفتی وی می توانست به کمک انگلیس بیاید: امتیاز نفتی انگلیس می توانست توازن قدرت مورد نظر را در برابر روسیه ایجاد کند و به این ترتیب بود که از این سرمایه گذاری حمایت کرد.
در این اوضاع و احوال مظفرالدین شاه اسراف گر و دولت اش نیاز مبرمی به پول نقد داشتند و آماده بودند تمام ایران را به حراج بگذارند چه رسد به نفت. در نتیجه، در روز 7 خرداد 1280/ 28 مه سال 1901، اتابک با رشوه هایی که گرفت از سوی او امتیاز نفت ایران را به مدت شصت سال و با حق انحصاری اکتشاف نفت در کل کشور به غیر از پنج استان شمالی آذربایجان، گیلان، مازندران، استرآباد و خراسان به دارسی اعطا کرد. این استان ها نیز تنها از ترس روسیه و جلوگیری از آزردگی خاطر روس ها از این قرارداد کنار گذاشته شده بودند. ولی منعقد کنندگان بتمام معنا خائن این امتیاز نامه منفور ندانستند که با همین کارشان خود مقدمات تقسیم ایران به دو منطقه نفوذ انگلیس و روسیه را پیشاپیش فراهم کردند. البته تردید نبود که در آن زمان روسیه شمال ایران را قلمرو خاص نفوذ خود می دانست، همانگونه که انگلیس، جنوب ایران را ناحیه ای فرو افتاده در مدار قدرت خویش قلمداد می کرد، اما آنچه آنها می پنداشتند بخودشان مربوط بود و با این موضوع که دولت ایران در قراردادی رسمی آن پندارهای باطل را برسمیت بشناسد زمین تا آسمان فرق می کرد.
دارسی در عوض موافقت کرد تا مبلغ 20 هزار پوند پول نقد همراه با، سهامی به ارزش20 هزار پوند به دولت ایران بپردازد، و همچنین چیزی به عنوان حق امتیاز سالانه، رویالتی، که به صورت مبهم توصیف شده و حدود 16درصد از ” سود خالص سالانه” محسوب می شد[2] ، به ایران بپردازد.
دارسی نه سازمانی داشت و نه شرکتی، تنها یک منشی برای رسیدگی به مکاتبات تجاری خود به خدمت گرفته بود. او برای راه اندازی و اجرای عملیات حفاری در ایران، جورج رینولدز، فارغ التحصیل کالج مهندسی سلطنتی هند را استخدام کرد که از تجربه ارزشمند حفاری در سوماترا برخوردار بود. اولین منطقۀ حفاری و اکتشاف ناحیۀ چیاسورک، فلات تقریبا غیر قابل دسترسی واقع در کوه های غربی ایران بود، که در بخش شمالی قصرشیرین قرار دارد. کار حفاری آغاز شد، اما بالا رفتن مخارج دارسی را وادار کرد تا برای حفظ این امتیاز شناور به دنبال یافتن حامی مالی باشد.
پانویس:
[1]-دانیل یرگین. «نفت. پول وقدرت». ترجمه منوچهرغیبی ارطه ای. تهران. شرکت ملّی نفت ایران. 1373. ص 136.
[2]-آرشیو شرکت نفت بریتیش پترولیوم، در دانشگاه وارویک، UK، که از این پس با نام مخفف آرشیو BP، گفته می شود-برای این اصطلاحات رجوع شود به هیورویتز. جلد 1. صص83-84.
ADABSARA 