کالا 001162

احمد شه وری. تاریخ دین باوری ایرانیان . 1396. 215 صفحه. شابک: ‏‫‬‭ 978-600-04-8277-0
این کتاب را می توانید بصورت PDF به بهای 4 دلار امریکا از طریق پرداخت به PayPal به نام a_shahvary@yahoo.com خریداری نمایید.

نگاهی نو به تاریخ ایران 4

پیشینه دین باوری در ایران

در مورد دین و مذهب در ایران باستان مطالب چندان زیادی نوشته نشده و چون این سرزمین همواره در معرض تند باد حوادت طبیعی و انسانی بوده است، آنچه هم احیاناً نوشته شده؛ که بعید است این چنین باشد زیرا فرهنگ ایران در عهد باستان ساخته و پرداخته قول هایی بوده است که سینه به سینه و دهان بدهان گشته است، از بین رفته است. آنچه هم توسط دیگران نوشته شده و بدست ما رسیده از تعصب ایران دوستان از یک طرف و از آن طرف بغض و کینه برخی تاریخ نویسان ایرانی ستیز رومی و هلنی / یونانی خالی نبوده است. با این وجود اعتقاد عمومی براین است که آنچه اقوام آریایی (هند و ایرانی) را در هزارۀ دوم پ م از تمامِ اقوام جهان باستان متمایز می ‌سازد آن است که اینها خلاف دیگر اقوام جهان هیچگونه عقاید بت پرستانه نداشتند بلکه خدایانشان عموما ذاتهایی بودند که ما آنها را «مظاهر طبیعت» می ‌نامیم. مهمترین خدایان آریایی خورشید، ماه، سیارات، آذرخش و طوفان بودند و عموما با القاب دَیوا (پارسی باستان: دَیوا[1] ٬ اوستایی: دَییووا[2]) و اَهورا (سانسکریت: اَسورا) مورد ستایش قرار می‌ گرفتند.

– آیین های کهن ایرانی
آیین های کهن ایرانی به دین های کهن اقوام ایرانی‌ تبار، پیش از زرتشت گفته می ‌شود. در یک کلام تاریخ ایران آکنده از اختلاط و اتفاق میان عقاید و آرا و دین و دولت است[3].
با این مقدمه اگر بخواهیم ادیان ایران باستان را طبقه بندی نماییم، می شود آنها را به صورت زیر دسته بندی نمود:
– دین کهن اقوام ایرانی تبار
– آیین مغان
– آیین مهرپرستی
– آئین زرتشت
– آیین مانی
– آیین مزدک
که البته هریک از این دین ها و آیین ها باید و نبایدها و رسم و تشریفات مذهبی خود را داشته که آنها را در بخش یادداشت ها صرفاً جهت مزید اطلاع خوانندگان بصورت الفبایی آورده ایم.
علاوه بر این بر اساس آنچه در دساتیر[4] آمده، شانزده پیغمبر یا آنچنانكه در خود دساتیر آمده فرجیشور كه به دریافتن سخنان آسمانی كامیاب شدند این ها هستند:
1- مهاباد
2- جی افرام
3- شای كلیو
4- یاسان
5- گلشاه
6- سیامك.
7- هوشنگ.
8- تهمورس.
9- جمشید.
10- فریدون.
11- منوچهر.
12- كیخسرو.
13- زرتشت.
14- سكندر.
15- ساسان نخست.
16- ساسان پنجم .

جی افرام:
نام پیغمبری است از پیغمبران عجم[5]. جی افرام وجی آلاد نام دو تن از حکمای قدیم ایران بوده. پارسیان قدیم قائل بوده اند که بعد از مه آباد که او را اولین پیغمبر عجم دانند جی افرام آمده و مقام پیغمبری داشته و بر وی نامه ٔ آسمانی نازل شده و بعد از او «شای کلیو» و «شت یاسان» بوده اند پس «شت کلشاه» بظهور آمده و او را آدم خاکی دانند و بعضی کیومرز خوانند یعنی بزرگ زمین و پس از او سیامک و هوشنگ و تهمورس و جمشید و فریدون و منوچهر پادشاهان صورت و معنی بوده اند و همه پیروی «مه آباد» می کرده اند، پس زرتشت ظاهر شد. این اسامی از دساتیر نقل شد[6]. از مجعولات دساتیر که دومین از نامه های دساتیر به اسم او «نامۀ شت جی افرام» خوانده شده[7].

نامه ها یا کتاب های پیامبران ایرانی
در دساتیر از هوشنگ شاه پیشدادی بعنوان پیامبر یاد شده. بر اساس آنچه در شاهنامه آمده است، هوشنگ نیا/ پدر بزرگ ایرانیان و برادرش تاز، پدربزرگ تازیان / عرب ها می باشد.
در دساتیر آمده است که هوشنگ [پیشدادی] کتابی با نام «جاودان خرد» داشته است. تهمورس هم کتابی با نام «برین فرهنگ» داشته است و نام کتاب یا نامه جمشید «فرازین اروند» بوده است. نویسنده دساتیر فریدون را هم پیامبر دانسته و از کتاب یا نامه او با عنوان «هنرستان» نام برده است. برهمین نحل، منوچهر نیز پیامبر و نامه یا کتاب او «دانشیار» ذکر شده است. و كیخسرو، شاه کیانی، نیز پیامبر خوانده شده و ادعا شده که او کتابی با نام «سروشی كردار» داشته است. خاندان نخستین پیغمبر كه در دساتیر «آبادیان» خوانده شده بمدت یكصد زاد[8] سال، پاشادهی کردند.

پیغمبرانی که تنها دساتیر از آنها سخن گفته است
نکته: در اوستا که کهنترین آثار مکتوب ایران است بالاتر از عدد بئور[9] (بیور) که ده هزار باشد نیامده، ده هزار بار ده هزار (صد میلیون) که در فقره 10 اردیبهشت یشت آمده نیز، همان تکرار کلمه بیور است. حال با توجه به این نکته ببینیم دساتیر چه نوشته است:
آخرین پادشاه این خاندان که «آباد آزاد» نام دارد خسته و وامانده، دیگر نتوانست مردم را از کجرفتاری باز دارد. بناچار روی از جهان برتافته از دیدارها پنهان شد، گیتی از این پیشامد پرآشوب شد.
چند تن از نیکان از افرام، پسر آباد آزاد در خواستند که به تخت پدر بنشیند، در همان هنگام فرمان آسمانی بدو رسید و به سروری و راهنمایی جهانیان برگزیده شد، چون به نوبه پیغمبری و خسروی به افرام رسید از برای خود نام جی برگزید، جانشینان جی افرام، جیان نام دارند. خاندان جیان یک اسپار سال که همان یک میلیارد سال باشد فرمانگزار بودند، آخرین شهریار این خاندان جی آلاد مانند آباد آزاد از کردار ناستوده مردمان به ستوه آمده از گیتی روی برگردانید، آنگاه دیگر باره آشوب برخاست تا اینکه پسر وی کلیو، به خاست مردم و فرمان آسمانی به اورنگ پدر نشست. و عنوان شاهی گرفت.
خاندان شای کلیو شاییان نام دارند، این خاندان یک سمار سال که ده میلیون سال باشد شهریاری داشتند. پسین شهریار آنان شای ِ مهبول از کردار نا هنجار مردم از پای درآمد، مانند آباد آزاد و جی آلاد از خسروی کنار رفت و از دیدارها پنهان شد، باز آتش آشوب از هر سو زبانه کشید تا به خواست مردم و فرمان آسمانی یاسان فرزند شای مهبول را به شهریاری و رهبری و پیغمبری برگزیدند.
خاندان یاسان نامزد است به یاسانیان، هنگام خسروی آنان نود و نه سلام سال است (گفتیم که هر سلام یکصد هزار سال است)، پسین پادشاه یاسانیان نامزد است به یاسان آجام، وی از شهریاری و زندگی کناره گرفت، مانند کناره گیری آباد آزاد و جی آلاد و شای مهبول، آشوب جهان را فرا گرفت. مردم دیوآسا به هم افتادند آنچنان که نام مردمی به ایشان راست نیامدی. جهان روی به تباهی رفت، اینچنین بود تا اینکه خداوند فرزینسار پسر یاسان آجام را که گلشاه نام دارد به پیغمبری و فرمانگزاری بر انگیخت.
در تاریخ و داستان و در نوشتهای دینی ایران کسانی را سراغ نداریم که مهاباد و جی افرام و شای کلیو و یاسان نام داشته باشند. اینان پیغمبران و خسروانی هستند که خود نویسنده دساتیر آنها را ساخته. اما 12 پیغمبر دیگر در متن دساتیر به نامی، و در تفسیر آن، به نامی دیگر، خوانده شده اند. اینچنین :
فرزینسار، گلشاه یا کیومرث: سیامر، سیامک: هورشار، هوشنگ: تخمورد، تهمورس: جرمشار، جمشید: پرسیدوم، فریدون: میرزاد، منوچهر: کیلاسر پسر هیرتاووش، کیخسرو پسر سیاوش یا سیاوخش: هرتوش یا هرتوشاد، پسر هرسفتمار، زرتشت پور اسفنتمان: سیمکندش، اسکندر: خرمین سرسار، نخستین ساسان: پندم اردیناس، پنجم ساسان[10].

جاودان خرد:
محمد حسین بن خلف تبریزی، گردآورنده فرهنگ برهان قاطع، گوید: نام کتابی است که هوشنگ در علم حکمت عملی تصنیف کرده بود[11]. کتاب هوشنگ درحکمت عملی . نام کتابی بود از هوشنگ شاه یزدانی که در حکمت عملی نگاشته بود. گویند او پادشاهی صورت و معنی داشته است. بعقیده پارسیان پنجاه کتاب آسمانی بر وی بیامد و برخی گفته اند خود از روی علم و حکمت بنگاشت، یکی همین جاودان خرد است . دیگر روشنایی جان – دیگر هدای فرهنگ – دیگر کانون منش – دیگر نیکو پند شهان – دیگر دلگشای خردمندان و این کتابها بس محترم و عزیز بودند. چون اسکندر یونانی بر دارا غالب شد گنجهای صوری و معنوی چندین ساله ایران را که کنوز حکمت بود به مصر و یونان حمل و نقل کرد و حکمای یونان از حکمت های ایرانی بهره یاب شدند. علوم در آنجا رونق یافت و از ایران برافتاد و همچنین در زمان عمر بن الخطاب نیز پیروان او هرچه کتاب در ایران دیدند بسوزانیدند و علوم پسندیده که چندین هزار سال در دولت پادشاهان ایران بدست آمده بود بکلی ازرمیان برفت . گویند برگی چند از کتاب هدای فرهنگ بدست شیخ شهاب الدین یحیی مشهور به شیخ اشراق و شیخ مقتول، خواهرزاده سهروردی، افتاده بدان عمل می کرد و گاهی علوم غریبه از وی بظهور می رسد.
کتاب جاودان خرد بسیار مطبوع انوشیروان افتاده بود اوراق او را در شکم آهوی زرین نهفته در قصر مداین بزیر زمین پنهان داشت.
رای هندوستان که معاصر انوشیروان و مردی حکمت دوست بوده از آن کتاب سراغی یافته ذوبان نام دانایی را بخدمت او فرستاده خدمات شایسته بجای آورد. پس پادشاه بوی گفت هر حاجتی داری بخواه عرض کرد شنیده ام در ایوان مداین گنجی است از پادشاه عهد تمنی کرده ام که مرا به بروز آن رخصت دهد تا به حضرت آورم بعد از اذن با چند تن از کسان پادشاه به آن محل رفتند زمین را شکافته آهوی زرین را بنزد شاه آوردند پس از گشادن قفل در شکم آن ورقی چند سوده و اندک فرسوده پیدا شد. ذوبان عرض کرد که این کتاب جاودان خرد هوشنگ است و بیست ورق از آن نامه که چهارصد ورق بوده بزبان فارسی ترجمه کرده به مأمون داد [انوشیروان و مأمون!؟ به احتمال زیاد در اینجا مقصود شخص مورد اطمینان است و نه خلیفه عباسی] و آن حکمت عملیات بوده و باقی را برد و بعضی از عبارات جاودان خرد در بعضی از نامه ها از قبیل کتب حکمت و تواریخ مسطوراست[12] .
و صاحب ذریعه آورده است: کتابی است شامل پندها و آداب و اخلاق از نوشته های حکیمان ایران پیش از اسلام و گاهی به هوشنگ پادشاه یا حکیمان همزمان وی نسبت داده شده و در خزانه آنان بود تا زمان مأمون که بنا بروایت وزیر وی حسن بن سهل آن کتاب را تلخیص و بعربی ترجمه کرد و بنام «الملخص لجاویدان خرد» نامید، سپس شیخ ابوعلی احمد بن محمد بن یعقوب بن مسکویه این تلخیص را به فارسی ترجمه کرد و آنرا بهمان نام اول «جاویدان خرد» نامید… [13]. متن عربی آن چاپ شده است[14]. عبدالرحمن بدوی نیز آن را بنام «الحکمةالخالدة» در مصر چاپ و پخش کرده است . لیکن از فارسی منسوب به مسکویه منقول در ذریعه نسخه ای در دست نیست وفقط شخصی بنام محمد حسین بن شمس الدین در1034 / 1065 ق آن را برای پادشاه هند به فارسی ترجمه کرده و مطالبی که شاید مربوط به فرقه آذرکیوان باشد برآن افزوده است. این ترجمه فارسی در تهران (1295 -1296ق) به نام ناصرالدین شاه قاجار و بدستور مظلوم مسافر مانکجی لیمجی هوشنگ هاتر – یزدانی ملقب به درویش فانی چاپ شده است[15].

پانویس:
[1] -daiva
[2] daēuua
[3]- اردشیر اول، سرسلسله ساسانیان، می‌ خواست یک جامعه متمرکزِ دینی در ایران بنا کند، لذا در هر ایالت او یک رئیس روحانی گمارد. سختگیری و خشونت این گماشتگان دینی و کشتار مسیحیان به شورش مردم در ارمنستان و پیدایش آیین‌های مانوی و مزدکی در برابر یکه ‌تازی گماشتگان دین زردشتی انجامید و ادامه یافتن این رویه ناپسند سرانجام پایان کار شاهنشاهی ساسانی را رقم زد.
مردمی که در فلات ایران زندگی می ‌کنند.. . دو بار توانستند کیش جهانی پدید آورند. یکبار در مورد مهر پرستی و بار دیگر در مورد مانیگری؛ آیین مانی، آیینی بود که در برابر بیداد حکومت دینی زردشتیان در ایران ساسانی در ایران پدید آمد.
آیین مزدک نیز واکنشی اجتماعی در برابر فشارهای دین حکومتی زردشت مذهب بود که هرگونه تغییر و تحول در مراتب طبقاتی را غیرممکن و در درون خود جامعه بسته‌ای را به وجود آورده بود.
درکل باید گفت که پیش از انقراض ساسانیان ایرانیان ادیان متعددی را تجربه کردند: دین زرتشت، مسیحیت، مانی، مزدک.
[4]- دساتير عبارتست از نامه هاي آسماني كه خداوند براي پيغمبران فرو فرستاده است.
[5]- لغت نامه به نقل از: برهان قاطع.
[6]- لغت نامه دهخدا به نقل ازآنندراج و انجمن آرای ناصری.
[7]- لغت نامه به نقل از: دساتیر صص 38تا53.
[8]- هر زاد در دساتير هزار واد سال است و هر واد سه هزار جاد سال است و هر جاد يك هزار مَرَد است و هر مَرَد يك هزار وَرَد سال است و هر وَرَد يك هزار فَرَد سال است، يك فَرَد يك ميليون سال است ؛ يك ميليارد سال را يك اسپار خوانده ؛ ده ميليون سال را يك سمار گويند ؛ صد هزار سال را يك سلام خوانند بنابراين يك زاد مي شود دو هزار تريليون سال اينك خودتان حساب كنيد و ببينيد يكصد زاد سال كه مدت شهرياري خاندان «آباديان» است چند سال مي شود.
[9] Baevar
[10] http://khatmikhi.persianblog.ir/post/109/
[11]- لوح فشرده لغت نامه به نقل از: برهان قاطع.
[12]- لوح فشرده لغت نامه به نقل از: انجمن آرا.
[13]- لوح فشرده لغت نامه لوح فشرده لغت نامه به نقل از: ذریعه ج 5 ص 79.
[14]- لوح فشرده لغت نامه به نقل از: اعیان الشیعه ج 10 صص 139 – 203.
[15]- لوح فشرده لغت نامه لوح فشرده لغت نامه به نقل از: ذریعه ج 5 ص 79.